Ընդհանուր տեղեկություններ
Տեսակ. Ուղղափառ ծխական եկեղեցի
Կոորդինատներ․ 40.739002 N, 44.865909 E
Անվանումը. Դիլիջանի ուղղափառ եկեղեցի
Տեղակայման վայրը. Հայաստանի Հանրապետություն, ք. Դիլիջան
Գահի օծումն․ անհայտ է
Կառուցման ժամանակաշրջան. XIX դարի 1880-ական թվականներ
Պատմական ենթատեքստ. Դիլիջան-Ալեքսանդրապոլ մայրուղու շինարարություն; վերաբնակիչների բազմազգ միջավարի ձևավորում
Ճարտարապետական առանձնահատկություններ. գմբեթավոր կամարով և զանգակատնով տաճար
Հայտնի գերեզմաններ.
— ռուսական բանակի կապիտան Դ.Ս. Տոմիչ (1858–1907) — գերեզմանը պահպանվել է
— գեներալ Ե.Ե. Վիշինսկի (1873–1920) — գերեզմանը կորսված է
Խոնարհման տարեթիվ. 1950-ական թվականներ (ավերվել է սողանքից)
Ժամանակակից կարգավիճակ. եկեղեցին կորսված է, պահպանվել են առանձին գերեզմաններ
*
Աղմկոտ Թիֆլիսից հինավուրց Էրիվան տանող ճանապարհի կեսերին, այնտեղ, որտեղ լեռնային գետերը կրծում են Դիլիջանի անտառածածկ լանջերը, մայրուղին սահուն շրջադարձ է կատարում։ Այսօր հազվագյուտ անցորդը կարող է հայացք ձգել դեպի հին ճանապարհը և նրա աչքին կզառնեն միայն կովկասյան փարթամ բուսականությունը և քարքարոտ լանջերը։ Սակայն եթե կանգ առնես և փորձես սրտով լսել, գուցե քեզ հասնի զանգերի ղողանջի արձագանքն, որ մարել է ХХ դարի կեսերի սողանքներում։
…Դա մեծ ճանապարհների դարաշրջան էր։ XIX դարի 80-ական թվականներին Ռուսական կայսրությունը պատուհան էր բացում դեպի Արևմտյան Հայաստան՝ կառուցելով Դիլիջան-Ալեքսանդրապոլ մայրուղին։ Ճանապարհը տնքում էր լարվածությունից և վարոդից, ճռռում վարպետների քլունգներից և զրնգում բազմալեզու ամբոխի խոսակցություններից։ Այստեղ, դեպի լեռների սիրտն էին ուղղվել նրանք, ովքեր գիտեին ճանապարհ կառուցել՝ ռուսներ, հույներ, վրացիներ, հրեաներ, գերմանացիներ. բոլոր նրանք, ում կանչել էր մեծ շինարարությունը։
Եվ այդ բազմաձայնության մեջ հնչեց ուղղափառ աղոթքը։ Վերաբնակիչները Դիլիջանում եկեղեցի կառուցեցին՝ գմբեթավոր կամարով և զանգակատնով, իրենց ձեռքերով բարձրացրին այն՝ հոգի և հույս դնելով քարի մեջ։
Եկեղեցու բակը վերջին հանգրվան դարձավ ռուս-հայկական պատմության երկու ոչ պատահական մարդկանց համար։ Այստեղ են հուղարկավորել ռուսական բանակի կապիտան Դ.Ս. Տոմիչին (1858–1907)։ Նրա կողքին ավելի ուշ հավերժ հանգիստ գտավ գեներալ Ե.Ե. Վիշինսկին (1873–1918)։ Սակայն ХХ դարի 50-ական թվականներին լեռը ցնցվեց։ Սողանքը սահեց լանջերից և վերացրեց տաճարը։ Չխնայեց այն նաև գեներալ Վիշինսկու գերեզմանը, որն անհետացավ հողի և քարի շերտի տակ։ Կանգուն մնաց միայն կապիտան Տոմիչի գերեզմանը։ Այսօր այստեղ եկեղեցի չկա։ Կա միայն հիշողություն, խոտեր և միայնակ քար, որի տակ ննջում է կապիտանը։ Նա վերապրեց և տաճարը, և իր գեներալին, և այդ պատերը բարձրացրած դարաշրջանը։ Եվ այժմ կանգնած է որպես լուռ վկա այն ամենի, ինչ կատարվել էր։