Ընդհանուր տեղեկություններ
Տեղակայման վայր․ Սուրբ Գայանե վանքի տարածք, ք․ Վաղարշապատ (Էջմիածին), Հայաստանի Հանրապետություն
Կոորդինատներ․ 40.15804 N, 44.29168 E
Տեսակ․ պատմական շինություն (ենթադրաբար՝ զորանոց կամ հյուրատուն)
Կառուցման ժամանակահատված․ XIX դար
Ճարտարապետական առանձնահատկություն․ կամարաձև մուտքի վրա պահպանվել է Ռուսական կայսրության զինանշանը
Պատմական ենթատեքստ․ XIX դարի ռուս-պարսկական պատերազմների ընթացքում ռուսական զորքերի տեղակայումը Էջմիածնում
Առնչվող պատմական իրադարձություններ․ Թիֆլիսից Թավրիզ ճանապարհին Ա․Ս․ Գրիբոյեդովը եղել է Էջմիածնում (ըստ գրական աղբյուրների)
Ժամանակակից կարգավիճակ․ պատմական շենք վանական համալիրի տարածում
Հետազոտվածության աստիճան․ տեղեկությունները սահմանափակ են, շարունակվում է արխիվային նյութերի որոնումը
*
Հինավուրց էջմիածնում գտնվող Սուրբ Գայանե վանքի տարածքում, դարավոր պատերի և գմբեթների արանքում կա մի ցածրահարկ շինություն։ Դա մշակված քարով շարված, կամարաձև մուտքով և հարթ տանիքով շենք է, ինչպիսին նախանցյալ դարում կառուցում էին հյուրատների կամ զորանոցների համար։ Կամարին, ժամանակով գրեթե ջնջված, բայց դեռ ճանաչելի է Ռուսական կայսրության զինանշանը։ Երկգլուխ արծիվը դեպի արևելք և արևմուտք է նայում՝ ասես հիշեցնելով, որ այստեղով էր անցնում սահմանը և այստեղ ռուսական զորքեր էին կանգնած։
Էջմիածինը Երևանից ընդամենը քսան մղոն հեռավորության վրա է։ XIX դարում այս վայրը հաճախ էր բախումների թատերաբեմ դառնում։ Ռուս-պարսկական պատերազմներ, թուրքական արշավանքներ․ բանակներն անցնում էին այս պատերի մոտով, վիրավորներ թողնում, հողին հանձնում զոհվածներին․․․ Դեռ VII դարում հիմնադրված Սուրբ Գայանե վանքում անընդհատ զորամասեր էին տեղակայվում։ Զինվորները քնում էին վանախցերում, սպաները զբաղեցնում էին քարե կացարանները, իսկ բակում խաչակնքվելով շրջում էին սքեմավոր վանականները, որոնք կարծես արդեն համակերպվել էին թնդանոթների հետ հարևանությանը։
Այդ շենքը յուրահատուկ հիշողություն ունի։ Բորիս Իզյումսկին իր «Իմ անտեսանելի ուղեկից․ պատմվածք Նինա Գրիբոյեդովայի մասին» գրքում 1828 թվականին այստեղ տեղի ունեցած մի դրվագ է նկարագրել։ Նինա Ճավճավաձեի հետ նոր պսակված Ալեքսանդր Գրիբոյեդովը ճանապարհվել էր Թավրիզ՝ իր ծառայության վայր։ Նորապսակները Էջմիածնով էին անցնում, և Եփրեմ կաթողիկոսը, իմանալով նրանց այցի մասին, հրամայել էր պատվով դիմավորել հյուրերին։
Իզյումսկին գրում է․ «Երբ Գրիբոյեդովը մտավ Էջմիածին, Սուրբ Գայանե վանքի բոլոր բնակիչները դուրս եկան նրան դիմավորելու… Զանգերը ղողանջեցին, խաչվառները ծածանվեցին ու բուրվառները ճոճվեցին, և վանականները հանդիսավորությամբ երգեցին․ «Աստված, ամենափառահեղ և հավիտենապես հոգատար»։ Մաքուր օդում կապտին տվեց խնկարկումը՝ ընդգծելով մանուշակագույն պարեգոտները»։
Գրիբոյեդովին դիմավորում էր անձամբ վեհափառը։ Հայոց եկեղեցու համար դա մեծ իրադարձություն էր․ Գրիբոյեդովն այն մարդն էր, ում շնորհիվ Թուրքմենչայի պայմանագիրը հայրենիք էր վերադարձրել հազարավոր հայ ընտանիքների։
Ըստ Իզյումինսկու․ «Վանական բարձր պատը, որն իր կլոր աշտարակներով ամրոց էր հիշեցնում, մռայլ եկեղեցու բազմանկյուն գմբեթները, սքեմերով և սրածայր վեղառներով լռակյաց վանականները մտովի հեռավոր միջնադար էին տեղափոխում, իսկ գուցե և ավելի հեռու․․․»
Գրիբոյեդովը կազակական գնդին հրամայեց վանքի պատերից այն կողմ ճամբար դնել։ Իսկ ինքը շքախմբով և ծառաներով հրապարակից ոչ հեռու քարե տանը տեղակայվեց։ Շատ հավանական է, որ դա հենց այն տունն է, որտեղ այժմ տեսանելի է ռուսական զինանշանը։
Տասնվեցամյա իշխանուհի Նինան առաջին անգամ էր նման վայրում։ Վանք, հինավուրց պատեր, խիստ սրբապատկերներ, խունկի և լեռնաբույսերի բույր․ այդ ամենը նորություն էր նրա համար։ Սակայն կողքին ամուսինն էր, և նա վստահորեն բռնել էր նրա ձեռքը։
Գիշերը Էջմիածնում արագ անցավ։ Առավոտյան Գրիբոյեդովները ճանապարհվեցին Թավրիզ։ Այնտեղ Ալեքսանդր Գրիբոյեդովին ընդամենը մի քանի ամսից սպասում էր մահը․․․ Նինան այլևս երբեք չի ամուսնանա և մինչև կյանքի վերջ կսգա սիրեցյալի վախճանը։
Իսկ շենքը կմնա։ Այժմ դրա մասին քչերը գիտեն։ Տեղաբանակներն անցնում են կողքով՝ չնկտելով կամարի գրեթե ջնջված արծիվը։ Հայաստանի Ազգային արխիվում փաստաթղթեր են փնտրում, որոնք կարող են լույս սփռել այդ շենքի պատմության վրա։
Իսկ մինչ այդ այն կանգնած է։ Քար, կամար, մուտքի մոտ արծիվ։ Եվ լռություն, որի մեջ կարծես արձագանքում են «պատմության քայլերը»։