Ընդհանուր տեղեկություններ
Տեղակայման վայր. Հայաստանի Հանրապետություն, ք. Գյումրի, քաղաքի պատմական կենտրոն
Կոորդինատներ․ 40.784699 N, 43.835747 E
Քաղաքի պատմական անվանում. Կումայրի, Ալեքսանդրապոլ, Լենինական, Գյումրի
Տեսակ. քաղաքային այգի, պուրակային մշակույթի օբյեկտ
Ձևավորման ժամանակահատված. XIX դարի երկրորդ կես – XX դարի սկիզբ
Տարածքի նախկին կարգավիճակը. Մեծ ամրոցի այգու հատված
Ժողովրդական անվանում. «Գորկա այգի»
Պատմական ենթատեքստ. այգու ձևավորումը կապված է Ռուսական կայսրության կազմում Ալեքսանդրապոլի զարգացման հետ
Աշխատանքների կազմակերպում. բարեկարգումն իրականացվել է քաղաքային վարչակազմի մասնակցությամբ
Կանաչապատման սկիզբը. XIX դարի երկրորդ կես
Առնչվող անձ. գեներալ Պրասկովնյակով
Բարեկարգման հիմնական աշխատանքներ. սևահողի մատակարարում, հողի նախապատրաստում ծառատնկմանը, ծառերի և թփերի տնկում, մարգագետինների և ծաղկանոցների ստեղծում
Ծառերի հիմնական տեսակներ․ եղևնի, սոճի, խեժափիճի, ձիակասկ, սպիտակ ակացիա, հացենի
Տնկիների ծագումը. Ռուսական կայսրության տարբեր նահանգների, այդ թվում՝ Խերսոնի և Տամբովի անտառային տնտեսություններ
Արխիվային հիմք. Հայաստանի Ազգային արխիվի նյութեր
XX դարի սկզբի բարեկարգման տարրեր. ջրավազան, ջրատար խողովակներ, տաղավարներ, երկաթե և փայտե նստարաններ, պարիսպ
Առնչվող կառույց. քաղաքային թատրոն (Ժողովրդական տուն), որը այգու կողքին գործել է սկսած 1880-ական թվականներից
Հասարակական գործառույթները նախահեղափոխական շրջանում. զբոսահանդեսներ, բարեգործական միջոցառումներ, տոնական հրավառություններ, երաժշտական ելույթներ
Ռազմա-երաժշտական ենթատեքստ. Ալեքսանդրապոլում տեղակայված զորամասերի զինվորական նվագախմբերի ելույթներ
Վարչական միջոցներ. 1903 թվականին քաղաքապահ ոստիկանի հսկիչ կետի տեղադրում
Խորհրդային շրջան.
— Ստեփան Շահումյանի անվան այգի
— առկա են ատրակցիոններ, կարուսելներ, փողային նվագախումբ, ռոտոնդա, լանդշաֆտային քանդակ, հեղափոխականներին նվիրված արձան
Ժամանակակից կարգավիճակ. գործող քաղաքային այգի
Ժամանակակից կիրառում. ժամանցային և մշակութային հարթակ
Ժամանակակից արձան. 2012 թվականին տեղադրվել է Ա.Ս.Պուշկինի արձանը
Արձանի հեղինակ. Ն. Կուզնեցով- Մուրոմսկի
Նվիրատու. Ռուսաստանի գրողների միություն
Պատմամշակութային նշանակություն. Գյումրու քաղաքային պատմական միջավայրի նշանակալի վայր
*
Եթե մի օր հայտնվեք Գյումրիում, հարցրեք տեղացիներին, թե ինչպես գտնել «Գորկի այգին»։ Ձեզ անմիջապես կհասկանան և ցույց կտան ճանապարհը։ Այդպես են այստեղ արդեն մեկ դարից ավել անվանում քաղաքային գլխավոր այգին՝ վայր, որը հիշում է և կայսերական Ռուսաստանը, և Քաղաքացիական պատերազմը, և հանքային ջրի համար խորհրդային հերթերը, և գյումրեցիների մի քանի սերունդների առաջին ժամադրությունները։
Իսկ սկսվել է ամեն ինչ տասնիններորդ դարի երկրորդ կեսին, երբ քաղաքը դեռ Ալեքսանդրապոլ էր կոչվում և Կովկասում Ռուսական կայսրության կարևոր բերդ էր։ Այն ժամանակվա իշխանությունները որոշեցին՝ քաղաքին, որտեղ զորքեր են տեղակայված և եռում է առևտուրը, համապատասխան այգի է անհրաժեշտ, որպեսզի սպաները զբոսնեն կանանց հետ, կիրակի օրերը նվագի փողային նվագախումբը, բարեգործական տոնավաճառներ և տոնական հրավառություններ կազմակերպվեն։
Վայրը պատահական չէր ընտրված. նախկինում այստեղ էր գտնվում Մեծ ամրոցի այգին, սակայն այն որոշեցին ընդլայնել և հիմնովի բարեկարգել։ Ասում են՝ այդ գործի գլխավոր նախաձեռնողը գեներալ Պրասկովնյակովն էր՝ ըստ ամենայնի, շատ գործունյա և գեղեցկությունը գնահատող մարդ։ Նրա մասնակցությամբ քաղաքային վարչակազմը գումար հատկացրեց հիմնավոր աշխատանքներ իրականացնելու համար։
Սևահողը ինչ-որ հեռավոր վայրերից էր բերվել. տեղի հողը այգու համար պիտանի չէր։ Հողը նախապատրաստել էին ծառատնկման համար, տնկիներ բերել։ Ինչ ծառ ասես այստեղ չի հայտնվել. եղևնիներ և սոճիներ, խեժափիճիներ և ձիակասկեր, սպիտակ ակացիա և հացենի։ Իսկ բերվում էին դրանք կայսրության ամենատարբեր անկյուններից՝ Խերսոնի, Տամբովի նահանգներից, արքունական անտառտնտեսություններից… Հայաստանի Ազգային արխիվում մինչ օրս թղթեր են պահպանվում, որոնցով կարելի է հետևել Ալեքսանդրապոլ բերված ամեն ծառի ուղին։
Քսաներորդ դարի սկզբին այգին գրեթե ձևավորված էր։ Ջրավազան հայտնվեց, ջրատար խողովակներ անցկացվեցին. բացառիկ երևույթ այն ժամանակների համար։ Տաղավարներ, երկաթե և փայտե նստարաններ տեղադրվեցին, ամբողջ տարածքը պարսպապատվեց։ Ութսունական թվականների վերջից կողքին գործում էր քաղաքային թատրոնը, այդ ժամանակ այն Ժողովրդական տուն էին անվանում։ Այնպես որ, կարելի է ասել՝ մշակութային կյանքն այստեղ եռում էր։
Կիրակի օրերին այգում նվագում էին զինվորական նվագախմբերը՝ Ալեքսանդրապոլում շատ զորամասեր կային, երաժիշտներն էլ լավագույնն էին։ Հանդիսատեսը պճնված էր գալիս, սպաները փայլում էին ուսադիրներով, իսկ տիկնայք խշխշում էին կիսաշրջազգեստներով։ Երբեմն բարեգործական երեկոներ էին կազմակերպվում, երբեմն էլ պարզապես՝ լապտերներով զբոսահանդեսներ։ Իսկ 1903 թվականին քաղաքային իշխանությունները քաղաքապահ ոստիկանի հսկիչ կետ էին տեղադրել, որպեսզի բարեխիղճ հանրությանը անհանգստացնող չլինի և կարգուկանոն պահպանվի։
Հետո վրա հասավ հեղափոխությունը, քաղաքը անվանափոխվեց Լենինականի, այգին էլ ստացավ հեղափոխական կոմիսարներից մեկի՝ Ստեփան Շահումյանի անունը։ Սակայն ժողովուրդը շարունակում էր այն «Գորկի այգի» կոչել, և այդ անունը վերապրեց բոլոր հասարակարգերը։
Խորհրդային տարիներին այգին նոր շունչ ստացավ։ Ատրակցիոններ, կարուսելներ տեղադրվեցին, որոնց պարգևած զվարճանքը հանգստյան օրերին տարածվում էր շրջակայքում։ Ռոտոնդա հայտնվեց, որտեղ նվագում էր փողային նվագախումբը՝ արդեն ոչ թե զինվորական, այլ քաղաքային։ Լանդշաֆտային քանդակներ տեղադրվեցին՝ ստանդարտ և աչքի համար արդեն սովորական դարձած թիակներով գիպսե աղջիկներ ու շեփորով պիոներներ։ Եվ, իհարկե, հեղափոխականներին նվիրված արձան, ինչպե՞ս առանց դրա։
Ժամանակներ էին անցնում, Լենինականը կրկին Գյումրի դարձավ, այգին երկրաշարժ, իննսունականներ, ավերածություններ ու վերածնունդ վերապրեց։ Այսօր դա կրկին գործող, կենդանի վայր է, որտեղ գալիս են ընտանիքներով, ժամադրվում են և որտեղ նստարաններին նստած պապիկները քննարկում են վերջին նորությունները։
Իսկ 2012 թվականին այգում նոր բնակիչ հայտնվեց՝ Ալեքսանդր Պուշկինի արձանը։ Այն քաղաքին է նվիրել Ռուսաստանի Գրողների միությունը, իսկ հեղինակը Ն. Կուզնեցով-Մուրոմսկին է։ Այժմ Ալեքսանդր Պուշկինը կանգնած է Գյումրու հենց սրտում, նայում է անցորդներին և, հավանաբար, հիշում Կովկասի մասին իր տողերը։ Թեև անձամբ Պուշկինն ընդամենը անցել է այս վայրերով, բայց, ինչպես հայտնի է, բանաստեղծներին արձաններ են նվիրվում ոչ թե նրա համար, թե որտեղ են նրանք եղել և որքան երկար, այլ թողած ժառանգության։
Գյումրու այգին պարզապես քաղաքի կենտրոնում կանաչ տարածք չէ։ Դա հիշողության վայր է, որտեղ ամեն անկյունը շնչում է պատմությամբ, որտեղ դեռ Խերսոնի նահանգից բերված հինավուրց շագանակենիների տակ նստում էին մեր պապերի նախապապերը։ Այժմ արդեն թարմացված այդ նույն նստարաններին սիրահար զույգեր են նստում։ Եվ առաջվա պես, կիրակի օրերին, երաժշտություն է հնչում։ Ու թեև կատարողները զինվորական փայլուն նվագախմբից չեն, այլ փողոցային երաժիշտներ, էությունն ու հոգին նույն է։
Եվ միչդեռ կանգնած է այդ այգին, կապրի նաև «Գորկայի մոտ» ժամադրվելու գյումրվա հին ավանդույթը, որովհետև այդպիսի վայրերը չեն անհետանում, դրանք արմատներով սերտաճում են հողին, ինչպես Տամբովից բերված այն նույն հացենիները կամ խերսոնյան շագանակենիները, որ ի հեճուկս բոլոր քամիների և ժամանակների, ծաղկում են ամեն գարուն։