Միքայել հրեշտակապետ եկեղեցի (Պլպլան ժամ)

Ընդհանուր տեղեկություններ

Անվանումը՝ Սուրբ Հրեշտակապետ Միքայելի մատուռ («Պլպլան ժամ»)։
Տեսակը՝ ուղղափառ հուշամատուռ (ռազմապատմական դամբարանադաշտ)։
Տեղադրությունը՝ Հայաստանի Հանրապետություն, Գյումրի քաղաք, «Պատվո բլուր» զինվորական գերեզմանատուն, «Կազակական սլոբոդկա» թաղամաս։
Կոորդինատները՝ 40.7817 N, 43.8357 E։
Կառուցման շրջանը՝ 1879–1880 թթ.
Օծումը՝ 1886 թ.
Վերականգնումը՝ 2010 թ. (հուշահամալիրի վերականգնում և մատուռի վերաօծում՝ 2010 թ. օգոստոսի 20-ին)։
Նվիրումը՝ Սուրբ Հրեշտակապետ Միքայել։
Դավանական պատկանելությունը՝ Ռուսաց Ուղղափառ Եկեղեցի (Մոսկվայի և Համայն Ռուսիո Պատրիարքի նվիրակությունը Հայաստանի Հանրապետությունում)։

Պատմական նշանակությունը՝
— ռուսական զինվորական գերեզմանատան դամբարան-մատուռ
— 19-րդ դարի ռուս-թուրքական պատերազմներում, առաջին հերթին Կարսի գրոհների ժամանակ զոհված ռուս զինվորների հոգեհանգստի վայր

«Պատվո բլուր» հուշահամալիրը՝
— հիմնվել է 1856 թ. ռուսական բանակի սպաների թաղման համար
— 1828, 1855, 1877–1878 թթ. արշավանքների մասնակիցների գերեզմաններ
— այստեղ հանգչում են ռուսական բանակի մոտ 240 սպաներ (այդ թվում՝ գեներալներ Պ. Պ. Կովալևսկին, Պ. Պ. Գրաբեն, իշխան Ի. Զ. Չելոկաևը և ուրիշներ)

Ճարտարապետական առանձնահատկությունները՝
— կառուցված սև տուֆից
— հենասյուներով քառակուսի հատակագիծ
— բրգաձև ցինկապատ գմբեթ (ռուսական եկեղեցական ճարտարապետության ավանդույթ)

Հայերեն անվանումը՝ Պլպլան ժամ։
Արձանագրությունը մուտքի վերևում՝ «Այստեղ խաղաղության և հանգստության թագավորություն է»։
Ժամանակակից կարգավիճակը՝ գործող հուշամատուռ ռազմապատմական դամբարանադաշտում։

*

Հայաստանի Գյումրի քաղաքում կա մի կառույց, որը տեղացիներն անվանում են «Պլպլան ժամ»՝ «Փայլփլուն եկեղեցի»: Մատուռի մետաղյա գմբեթն իսկապես փայլում է արևի տակ այնպես, որ այն հեռվից երևում է: Սակայն եթե մոտիկից նայես, այդ զվարթ փայլը խաբուսիկ է. դրա տակ հավասար շարքերով գերեզմաններ են, հավերժական լռություն և առեղծվածներով լի պատմություն:

19-րդ դարում Ալեքսանդրապոլը (ներկայիս Գյումրին) Ռուսական կայսրության գլխավոր ռազմական հենակետն էր Կովկասում: Այստեղից գնում էին սվինային գրոհների թուրքական Կարսի դեմ, այստեղ էին վերադառնում վիրավորներով բեռնասայլերը: 1856 թվականին գլխավոր հրամանատար գեներալ Մուրավյովը հրամայեց զոհված սպաներին առանձին բլրի վրա ամփոփել: Այսպես առաջացավ «Պատվո բլուրը»՝ դամբարանադաշտը, որտեղ հանգչում են 240 մարդ:

Ովքե՞ր են նրանք: Ահա ընդամենը մի քանի անուններ ցուցակից. գեներալ Կովալևսկի, իշխան Գագարին, գեներալ Գրաբե, իշխան Չելոկաև… Բանակի վերնախավը, ազնվականներ, երկու պատերազմների հերոսներ: Նրանց միավորել է ոչ թե պարահանդեսը կամ արքունական ընդունելությունը, այլ Կարսի պարիսպների տակ սուլող գնդակներն ու արկերի որոտը 1828, 1855 և 1877–1878 թվականներին: Նրանք մահանում էին լազարեթներում կամ մարտի դաշտում, բայց վերջին հանգիստը գտան հենց այստեղ՝ հայկական երկնքի տակ:

1879–1880 թվականներին դամբարանադաշտի կողքին կառուցվեց Սրբոց Հրեշտակապետ Միքայելի մատուռը: Այն շարեցին սև տուֆից՝ հազվագյուտ նյութ ռուսական եկեղեցու համար, բայց այս կողմերում քարը ջերմ է ու վեհանձն: Ճարտարապետությունն անսովոր է. հզոր հենասյուները պահում են քառակուսի հատակագիծը, իսկ բրգաձև ցինկապատ գմբեթը կարծես ճախրում է երկրի վրա: Ներսում հոգեհանգիստ էին կատարում զոհվածների համար նախքան ամփոփումը, իսկ մուտքի վերևում քանդակել էին խոսքեր, որոնք դարձան կտակ. «Այստեղ խաղաղության և հանգստության թագավորություն է»:

Սակայն խաղաղությունը փխրուն եղավ: 20-րդ դարում մատուռը լքվեց, գերեզմանները հողին հավասարվեցին, անունները ջնջվեցին: Թվում էր, թե «Պատվո բլուրը» ընդմիշտ անհետացել է: Սակայն հիշողությունը պահպանում էին կողքին ապրողները. Կազակական սլոբոդկայի հայերը բլուրն անվանում էին «Պլպլան ժամ» և իրենց երեխաներին փոխանցում էին ռուս սպաների պատմությունը, որոնք ննջում են իրենց հողում…

Վերջաբանը հասավ 2010 թվականին: Օգոստոսի 20-ին, երկար տարիների ամայությունից հետո, «Պատվո բլուրը» նորից բացվեց: Մատուռը վերականգնվեց. նորոգվեց տանիքը, փոխարինվեց գմբեթը, պատուհաններն ու դռները վերադարձան իրենց նախկին տեսքին: Արարողությանը ժամանեց Ռուսաստանի նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը: Պետության ղեկավարը կանգնած էր հենց այն բլրի վրա, որտեղ սալերի տակ հանգչում է ռուսական բանակի ծաղիկը: Կանգնած էր ու լուռ: Իսկ «Պլպլան ժամի» գմբեթը նորից փայլում էր, ինչպես 130 տարի առաջ:

Ասում են, որ մինչ օրս ոչ բոլոր անուններն են վերականգնված, ոչ բոլոր ճակատագրերն են պարզաբանված: Եվ եթե գիշերը լսես, երբ լուսինը լուսավորում է փայլփլուն գմբեթը, կարող ես քայլեր որսալ. կարծես կազակական պարեկային ջոկատը հավերժական պահակություն է անում: Բայց սա արդեն հետազոտություն չէ, այլ լեգենդ: Թեև ո՞վ գիտի…