Ռուսական ամրոցը Ստեփանավանում

Ընդհանուր տեղեկություններ

Տեսակ. ամրոց, ռազմական պաշտպանական կառույց
Կոորդինատներ. 41.01304 N, 44.387796 E
Տեղանքի պատմական անվանում. Ջալալօղլի
Ժամանակակից տեղակայման վայրը. ք. Ստեփանավան, Լոռու մարզ, Հայաստանի Հանրապետություն
Կառուցման ժամանակաշրջան. XIX դարի սկիզբ
Գործունեության ժամանակահատված. XIX դար- XX դարի վերջ
Նախորդող պատմական ենթատեքստ. բնակավայրը հնուց է հայտնի
Պատմական ենթատեքստ. ամրոցը Պարսկաստանը և Օսմանյան կայսրությունը Թիֆլիսի, իսկ այնուհետև ռուսական կենտրոնների հետ կապող քարավանային ճանապարհի կարևոր հատվածում էր գտնվում
Ռազմավարական նշանակություն. հաղորդակցման կարևոր ուղղությունը վերահսկող սահմանամերձ ամրացված հենակետ
Տեղագրական առանձնահատկություններ. ամրոցը երեք կողմից կիրճով էր շրջապատված
Ռազմական կիրառում. XIX դարում ամրոցում էր տեղակայված ռուսական կայազորը
Առնչվող պատմական անձ. Դենիս Դավիդով՝ ռուս բանաստեղծ և գեներալ-լեյտենանտ, տեղեկությունների համաձայն ծառայել է կայազորում
Առնչվող տաճար. ամրոցին կից ուղղափառ եկեղեցի
Տաճարը նվիրված է. բարեպաշտ իշխան Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկուն
Տաճարի բնույթը. դաշտային եկեղեցի
Տաճարի կառուցման տարեթիվ. ենթադրաբար 1882թ.
Տաճարի ենթադրյալ պատկանելություն. Կուբանի կազակական զորքի Սևծովյան 1-ին գունդ
Տաճարի տարողունակությունը. մինչև 200 մարդ
Ռազմական ենթատեքստ. կազակական միավորումը ձևավորվում էր Կուբանի մարզի Կովկասյան բաժնից և ընդգրկված էր  Կովկասյան կազակական 2-րդ դիվիզիայի  կազմում
Սկզբնաղբյուրի կարգավիճակ. ամրոցի և եկեղեցու մասին տեղեկությունները սահմանափակ են
Ուշ շրջանի կիրառում. մինչը 1990-ական թվականները ամրոցի տարածքում զորամաս էր տեղակայված
Ժամանակակից կարգավիճակ. ավերակներ՝ մոտ վեց հեկտար տարածքի վրա
Պահպանված տարրեր. ստորգետնյա ապաստարան, քարե պատեր 
Մինչև 1924 թ. քաղաքի պատմական անվանում. Ջալալօղլի
Անվան ծագում. կապված է արցախյան Հասան-Ջալալյան իշխանական տոհմի հետ
Պատմատնտեսական ենթատեքստ. բնակավայրի զարգացմանը նպաստում էին քարավանային առևտուրը, հյուրատները և տեղի վաճառական տների գործունեությունը
Ուշ շրջանի պատմական ենթատեքստ. 1898 թվականին Ձորագետի քարանձավներում Ստեփան Շահումյանը կազմակերպել էր Հայաստանում առաջին մարքսիստական խմբակը 
Քաղաքի անվանափոխում. հետագայում քաղաքը Ստեփան Շահումյանի պատվին վերանվանվել է Ստեփանավանի 
Պատմամշակութային նշանակություն. կառույցը կապված է Լոռիում ռուսական ռազմական ներկայության պատմության և  քաղաքի՝ որպես առևտրային ու վարչական կենտրոնի հետագա զարգացման հետ

*

Ստեփանավանն այժմ հանգիստ, փոքրիկ քաղաք է։ Սովորական շրջկենտրոն Վանաձորից Թիֆլիս ճանապարհին, ինչպիսիք շատ են։ Սակայն եթե ընկղմվես պատմության մեջ, պարզվում է դարերի ընթացքում այն սրբացվել է։  

Այս վայրերը հնուց աշխույժ էին։ Դվալի լեռնանցքով, որ այժմ Պուշկինի է կոչվում, Պարսկաստանից և Թուրքիայից քարավաններ էին գնում դեպի Թիֆլիս, այնտեղից էլ Ռոստովի ամրոց և ավելի հեռու՝ Մոսկվա։ Վաճառականներն ապրանք էին տեղափոխում, գրաստապանները բոլոր լեզուներով վիճում, իսկ բազմաթիվ քարվանսարաներում էլ, որոնք այստեղ «իջևանատուն» են անվանում, ով ասես չի մնացել։ Այս վայրերով շատ փող էր անցնում, ուստի խիստ կարգապահություն էր պահանջվում։  

Բնակավայրն այս 1810 թվականին հիմնադրել էր ծննդով Ղարաբաղից Ջալալ անունով հայ իշխանը՝ Ջալալի որդին։ Թուրքերեն «Ջալալ-օղլին» հենց այդպես էլ նշանակում է՝ Ջալալի որդի։ Իշխանի գերեզմանն այսօր էլ գտնվում է Ստեփանավանի հին հայկական գերեզմանոցում. եթե հարցնես, տեղացիները ցույց կտան։  Եվ գործունյա մարդիկ էին այստեղ ապրում, վաճառականների ազգանուններ. Առաքելյաններ, Գրիգորյաններ, Ջիլավյաններ, Մելիքսեթյաններ, Պապյաններ, Սիմոնյաններ։ Ամեն տուն՝ մի ապրանքանիշ, ամեն տոհմ՝ պատմություն։ Այդպես էլ նշվում էր Ջալալօղլին քարտեզներում մինչև 1924 թիվը։

Երբ 1828 թվականին Արևելյան Հայաստանը մտավ Ռուսական կայսրության կազմ, Ջալալօղլիում ամրոց կառուցվեց։ Վայրի ընտրությունն  էլ մտածված էր՝ երեք կողմից կիրճ, ժայռերը՝ ուղղաբերձ, թշնամին չի հասնի։ Եվ ամրոցում այդ տեղակայվեց ռուսական կայազորը։  

    1826 թվականին պարսկական զորքերը Վրաստանի սահմաններ ներխուժեցին, այստեղ, Ջալալօղլի ուղարկվեց Նիկոլայ Մուրավյովի (ապագայում՝ Կարսեցի) հրամանատարությամբ ջոկատը։ Իսկ սեպտեմբերին եկավ նոր ղեկավարը՝ Դենիս Դավիդովը։ Այն նույն Դավիդովը՝ մարդ-լեգենդ, հուսար- բանաստեղծ, տասներկու թվի պարտիզան։ Դավիդովը, ում մասին XX դարի երկրորդ կեսին արդեն գրում էր Յարոսլավ Սմելյակովը. «Առավոտյան, ոտքդ դնելով ասպանդակին, ա՜խ, ինչ օրհնություն, դու մեր ժամանակները կարողացար հասնել…»։ Բայց դա արդեն մի դար հետո կլինի, իսկ մինչ այդ Երմոլովը, ով Դավիդովի բարեկամն էր, գրում է Մուրավյովին. «Դավիդովի հանդեպ ընկերական վերաբերմունք եմ խնդրում, ում մասին այժմ որպես եղբայր եմ խոսում»։  

Դավիդովը Ջալալօղլի հիվանդ հասավ՝ ճանապարհին տանջվել էր հոդացավից։ Սպաները սկզբից կասկածեցին, թե ինչ զորահրամանատար կարող է լինել այս կորացած մարդը։ Սակայն Դավիդովը շատ շուտ ապաքինվեց։ Կատակներ էր անում ընթրիքի շուրջ, զվարճալի պատմություններ պատմում, և զորքը շատ արագ ընդունեց նրան։ Իսկ մի քանի օրից ջոկատը մարտի դաշտ տարավ Ամամլուի մատույցներ, Միրաքի մոտ և պարսիկներին քշեց մինչև Ալագյազ։ Ու թեև անձամբ Դենիս Դավիդովն այս վայրերում երկար չմնաց, մնաց նրա մասին հիշողությունը։  

Ամրոցի ներսում ուղղափառ եկեղեցի կանգնեցրին։ Պահպանված տեղեկությունների համաձայն, օծել են այն 1882 թվականին՝ բարեպաշտ իշխան Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու անունով։ Եկեղեցին դաշտային էր, կցված Կուբանի կազակական զորքի Սևծովյան 1-ին գնդին։  Գունդն այդ 1889 թվականից Ջալալօղլիում էր տեղակայված և Կովկասյան կազակական 2-րդ դիվիզիայի  կազմում էր։ Այնտեղ հատուկ կազակներ էին ծառայում՝ Կուբանի մարզի Կովկասյան բաժնից, կտրիճ սուսերամարտիկներ։  Եկեղեցին մեծ չէր՝ երկու հարյուր հոգու համար, սակայն զինվորական սրտի համար դա էլ քիչ չէ։ 1897 թվականին գնդին Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու սրբապատկերով ալ դրոշ շնորհեցին։ Իսկ Ստեփանավանի ռուսական գերեզմանոցում մինչ օրս պահպանվում են կազակների գերեզմանները։

Բուն ամրոցի մասին քիչ բան է գրված։ Զինվորականներն ավելորդ թղթեր չեն թողնում։ Սակայն հայտնի է, որ ամրոցը ծառայել է ընդհուպ մինչև անցյալ դարի 90-ական թվականներ. այդ ամբողջ ժամանակահատվածում այնտեղ զորամաս էր տեղակայված, արդեն խորհրդային։ Իսկ այնուհետև՝ փլուզում, խառնաշփոթ, զորամասը հեռացավ և մնացին վեց հեկտարի վրա տարածվող ավերակները։

Այժմ էլ այստեղ կարելի է գալ։ Պատերը դեռ կանգուն են՝ անտաշ քարից ձեռքով շարված, առանց ցեմենտի, բայց դարերի համար։ Ստորգետնյա ապաստարաններն աչքի են զառնվում սև խորխորատներով. եթե լապտերով իջնես, կարող ես պատկերացնել, թե ինչպես էին վերևի դղրդյունների ներքո այստեղ նստում զինվորները։ Եվ շուրջն այնպիսի լռություն է, որ լսվում է մողեսի շարժը։

Իսկ 1899 թվականին այս վայրերում տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որն այդ ժամանակ ոչ ոք չէր էլ նկատել, բայց հետագայում ընդգծել է ինքը՝ պատմությունը։ Ջալալօղլի էր եկել թիֆլիսեցի մի երիտասարդ ուսանող, ընդհատակյա բոլշևիկ՝ Շահումյան ազգանունով։ Ստեփան Շահումյան։ Այդ ժամանակ արդեն նա կրկնուսուցմամբ էր զբաղվում նավթային մագնատ Մանթաշևի որդու հետ. կարողանում էր գումար վաստակել։ Սակայն միայն գումարով չէր հետաքրքրվում։ Տեղի լեռներում, Ձորագետի կիրճում, մեկուսի վայրեր էր գտել և այնտեղ էլ հավաքում էր Հայաստանում առաջին մարքսիստական խմբակը։ Երիտասարդները մոմի լույսի ներքո էին հավաքվում, բանավիճում համաշխարհային պրոլետարիատի շուրջ, արգելված բրոշյուրներ ընթերցում, հեկտոգրաֆով թռուցիկներ տպում։ Իսկ նրանց վրա վեր էին խոյանում ժայռերը։ Եվ ով կմտածեր, որ քսան տարուց այդ խոսակցությունները տակնուվրա կանեն կայսրությունը։ 

…Տեղի դպրոցում՝ Տեր-Դավթյանի տարրական ուսումնարանում, մանկության տարիներին սովորել է Հովհաննես Թումանյանը։ Իսկ դասավանդում էր այնտեղ ազգային-ազատագրական շարժման ակնառու գործիչ Հովսեփ Արղությանը (իշխան Իոսիֆ Արղության-Երկայնաբազուկը)։ 1918 թվականի գարնանը Ջալալօղլիում էր տեղակայված Հայկական կորպուսի հատուկ հարվածային դիվիզիան՝ Անդրանիկ Օզանյանի հրամանատարությամբ։ Եվ Խաչիկ Դաշտենցի «Ռանչպարների կանչը» գրքում «Բերդ» անունով գլուխ կա՝ Ջալալօղլու ամրոցի մասին։  

Հետագայում, արդեն խորհրդային իշխանության օրոք, 1924 թվականին, քաղաքը անվանափոխեցին հենց այն նույն Շահումյանի պատվին՝ Ստեփանավան։ Անունն ընդունվեց, այդպես էլ պահպանվում է մինչ օրս։ Ամրոցն էլ կանգնած է կողքին։