Ընդհանուր տեղեկություններ
Տեսակ. եղբայրական զինվորական գերեզմանոց
Կոորդինատներ. 40.1687095 N, 44.2167262 E
Տեղակայման վայր. Հայաստանի Հանրապետություն, Արմավիրի մարզ, գ. Արշալույս (նախկին անվանումը՝ Կերպալու), Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու տարածք
Իրադարձության ժամանակահատված. 1918 թ. մայիս (Սարդարապատի ճակատամարտ)
Հուղարկավորված են.
— Ստեփան Ալոյան (մոտավորապես 1895–1918), ծնունդով Արշալույս գյուղից հայ զինվոր
— անհայտ ռուս զինվոր՝ օսմանյան զորքերի դեմ մարտերի մասնակից
Պատմական ենթատեքստ.
— Սարդարապատի ճակատամարտ (1918 թ. մայիսի 21–28) հայկական կանոնավոր զորքի, աշխարհազորի, դաշնակից ռուսական ստորաբաժանումների և Օսմանյան կայսրության զորքի միջև
— ռազմական գործողություններ Կերպալուի տարածքում (Արշալույս), Սարդարապատ կայարանի և շրջակա բնակավայրերում
Հուշարձանի նկարագրություն.
— հայերեն գրությամբ տուֆե ավանդական տապանաքար
— երկու փորագրված խաչ
— գերեզման՝ եկեղեցու բակային տարածքում
Ժամանակակից նշանակություն. Առաջին համաշխարհային պատերազմի և 1918 թվականի իրադարձությունների հայ-ռուսական մարտական եղբայրության հուշարձան
*
Արշալույս գյուղը, նախկին Կերպալուն, տեղակայված է Սարդարապատից քսան կիլոմետր հեռավորության վրա։ Այն մեծ ճանապարհից մի քիչ հեռու է։ Այստեղ է գտնվում Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին՝ սպիտակ, ոչ շատ բարձր, արևմտյան պատի վրա զանգակատնով։ Բակում, թթենիների տակ, տուֆի մեծ անմշակ տապան է դրված՝ վրան երկու խաչ և հայերեն գրություն։ Այստեղ երկու հոգի է ննջում՝ Ստեփան Ալոյանը և անհայտ ռուս զինվոր։
1918 թվականի մայիսի 22-ին Կերպալուի ուղղությունը ամենաթեժն էր։ Առավոտյան հարվածից հետո հարձակման անցան հայկական և ռուսական ջոկատները, որոնք նախօրեին էին հավաքվել՝ Դանիել Բեկ-Փիրումյանի ջոկատը, Պողոս Բեկ-Փիրումովի 5-րդ գունդը, Պերեկրյոստովի կազակական գունդը, Զոլոտորյովի հեծելազորը, Սիլինի սահմանապահ գումարտակը։ Նրանք ճնշում էին թուրքերին, դուրս մղում կայարաններից և քշում դեպի արևմուտք։ Երեկոյան Սարդարապատը կազատագրվի, բայց մինչ այդ կլինի մայիսյան թեժ արևի ներքո մարտը Կերպալուի մոտակայքում՝ դաշտերում և հեղեղատներում։
Այդ մարտում կողք կողքի կռվում էին Արշալույս գյուղից քսաներեքամյա Ստեփան Ալոյանը և նրա հասակակից ռուս զինվորը, ում անունը հայտնի չէ պատմությանը։ Գուցե նա Զոլոտորյովի կազակներից էր, կամ Սիլինի գումարտակից, իսկ գուցե ճամփին էր միացել զորքին. այդ ժամանակ շատերն էին կամավոր գնում, ոմանք զենքով, ոմանք առանց զենք, որովհետև թուրքերին պետք էր կանգնեցնել։
Ռուս զինվորը ծանր վիրավորում էր ստացել։ Կողքին կռվող Ստեփանը տեսավ, ինչպես է նա ընկնում։ Բռնեց, իր ձիու թամբին դրեց և սլացավ դեպի գյուղ։ Իր ձին լավ ծանոթ էր տեղի արահետներին։ Գյուղն արդեն երևում էր, երբ գնդակը վրա հասավ նաև Ստեփանին։
Առավոտյան նրանց եկեղեցու բակում գտան։ Երկու մարմին իրար կողքի՝ ինչպես և մարտի դաշտում, և ձիու թամբին՝ ուս ուսի տված։ Նրանց հետ էր հավատարիմ սպիտակ ձին. չէր հեռացել։ Ռուս զինվորը ձեռքում կարմիր կտոր էր սեղմել՝ գլխաշոր էր դա, թե զինադրոշի մի մաս, թե պարզապես ինչ-որ կտոր, բայց նրանց հենց դրա մեջ են փաթաթել և հողին հանձնել հենց այդտեղ, եկեղեցու բակում՝ ուս ուսի տված։
Ստեփան Ալոյանի սերունդները դեռ ապրում են Արշալույսում։ Երեխաներին են փոխանցում նախապապի մասին հիշողությունը, ինչպես նաև այն ռուս զինվորի, ով նրա հետ նույն տապանաքարի տակ է հանգչում։ Նրա անունը ոչ ոք չգիտի։ Բայց խաչերը երկուսն են։