Ընդհանուր տեղեկություններ
Օբյեկտի տեսակը՝ պատմական գերեզմանատուն, զինվորական թաղումներ։
Կոորդինատներ․ 40.99555 N, 44.37883 E
Տեղադրությունը՝ Ստեփանավան քաղաք, Հայաստանի Հանրապետություն։
Պատմական շրջանը՝ 19-րդ դար։
Առնչվող համատեքստը՝ Ռուսական կայսերական բանակի կազակական զորամասերի ներկայությունը Անդրկովկասում։
Պատմական պատերազմները՝ ռուս-պարսկական պատերազմ 1826–1828 թթ.; ռուս-թուրքական պատերազմ 1828–1829 թթ.; Ղրիմի պատերազմ 1853–1856 թթ.։
Առնչվող զորամիավորումները՝ դոնի կազակական զորամասեր, Կովկասյան գծի գծային կազակներ։
Պատմական բնակեցումը՝ կազակական բնակավայրեր Ջալալ-Օղլիում (Ստեփանավան), Պուշկինո, Նովոպոկրովկա, Պրիվոլնոյե, Նովոալեքսանդրովկա։
Կազակական բնակավայրի հիմնադրումը՝ Նիկոլաևկա ստանիցա (1858 թ., 26 կազակական ընտանիքների վերաբնակեցում)։
Թաղումների քանակը՝ մոտ 100 պահպանված գերեզման։
Ժամանակակից վիճակը՝ մասամբ կորցրած, տարածքի մի մասը զբաղեցված է նոր թաղումներով։
*
Ստեփանավանի հին գերեզմանատանը՝ բարձր խոտերի ու ծռմռված խաչերի մեջ, մինչ օրս կարելի է տեսնել կիսաջնջված արձանագրություններով տապանաքարեր: Այստեղ՝ քաղաքի ծայրամասում, կյանքը կարծես դանդաղ շարժվող կադրերով է ընթանում. քամին շարժում է մոլախոտը, արևը տաքացնում է քարը, և միայն հազվադեպ այցելուներն են խախտում լռությունը: Սակայն նրանք, ովքեր գիտակցաբար են գալիս այստեղ, գիտեն. այս սալերի տակ կազակներ են հանգչում: Նրանք, ովքեր ավելի քան հարյուր տարի առաջ ծառայում էին այս հողում՝ պահպանելով կայսրության սահմանները:
Կազակները Անդրկովկասում հայտնվել էին դեռևս 18-րդ դարում: Առաջին անգամ նրանց այստեղ բերել էր ինքը՝ Պետրոս Առաջինը՝ Պարսկական արշավանքի ժամանակ: Ապա, 1804 թվականին, իշխան Ցիցիանովի Երևանի արշավանքին մասնակցում էր արդեն 350 գծային կազակ: 1807 թվականին Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև սահմանագիծն անցնում էր Լոռիով ու Շիրակով, և երկիրը պահպանող զորքերը բաղկացած էին Դոնի կազակական գնդից (հինգ հարյուր սուսեր), Թիֆլիսի գնդի երկու գումարտակից և երկու հրաձգային վաշտից:
Սակայն կազակների իսկապես զանգվածային վերաբնակեցումը Հայաստանում սկսվեց ավելի ուշ: 19-րդ դարի պատերազմները՝ ռուս-պարսկականը (1826–1828 թթ.), ռուս-թուրքականը (1828–1829 թթ.) և հատկապես Ղրիմի պատերազմը, պահանջեցին հյուսիսկովկասյան կազակական զորամասերի տեղափոխում Անդրկովկաս: Գեներալ Երմոլովը 1826 թվականի սեպտեմբերի 4-ի զեկույցում գրում էր. «Ջալալ-օղլու գետակի վրա, Լոռու հին ավերված բերդից ոչ հեռու, հրամայեցի ամրություն կառուցել պաշարների պահեստը պահպանելու համար, որի ավարտից հետո զորքերը տեղաշարժեր կկատարեն, որպեսզի հնարավորինս կանխեն թշնամու՝ մեր սահմանները գյուղերն ավերելու նպատակով ներխուժելու մտադրությունը»: Այսպես այս կողմերում հայտնվեցին առաջին կազակական կետերը:
Ծառայությունն այստեղ պատվաբեր էր, բայց ծանր: Օտարության մեջ ապրելը, հայրենի ստանիցաներից հեռու, ոչ բոլորն էին ցանկանում: Մարտական ոգին բարձրացնելու համար հրամանատարությունը Անդրկովկաս էր ուղարկում փառաբանված հրամանատարների: 1850-ական թվականների կեսերին այստեղ ծառայում էր ինքը՝ Յակով Բակլանովը՝ լեգենդար գեներալ, լեռնցիների ահը, ում անունը որոտում էր ամբողջ Կովկասում: Ասում են, կազակները, նայելով նրան, մոռանում էին կարոտը և լիակատար պարզությամբ զգում, թե ինչու են նրանք այստեղ:
Երևանի նահանգում կազակները բնակություն էին հաստատում ռուս վերաբնակիչների գյուղերում՝ Ջալալ-օղլիում (այժմ՝ Ստեփանավան), Պուշկինոյում, Նովոպոկրովկայում, մասամբ՝ Պրիվոլնոյեում, ինչպես նաև Նովոալեքսանդրովկա զինվորական գյուղում: Ինքը՝ այստեղ ապրող գյուղացիությունը, Սարատովի, Տամբովի, Վորոնեժի, Պոլտավայի, Պենզայի, Մոսկվայի և Խարկովի նահանգներից եկած մարդիկ էին՝ տարբեր տեղերից, տարբեր բարբառներով, բայց միասնական ճակատագրով միավորված:
1858 թվականին քսանվեց կազակական ընտանիքներ, որոնք վերաբնակվել էին Արևելյան Հայաստանում, հիմնադրեցին Նիկոլաևկա ստանիցան: Այն գտնվում էր Ջալալ-օղլիից ոչ հեռու, և նրա գերեզմանատունը դարձավ սահմանապահների վերջին հանգստավայրը: Թե քանիսն են այստեղ հանգչում, այժմ արդեն հնարավոր չէ հաշվել: Ստեփանավանի հին քաղաքային գերեզմանատանը պահպանվել է մոտ հարյուր գերեզման: Բայց տարեցտարի դրանք պակասում են. տասնյակ գերեզմաններ վերջին տարիներին հատկացվել են նոր թաղումների, իսկ նրանք, որոնք պահպանվել են, գերաճում են մոլախոտերով: Միայն երբեմն տեղացի ծերակույտներից մեկը ցույց կտա եկվորներին. «Այնտեղ կազակներ են հանգչում: Խաչերը դեռ երևում են»:
…Եվ կանգնած են այդ խաչերը բարձր խոտերի մեջ, քամու ու անձրևի տակ, հիշեցնելով նրանց մասին, ովքեր ծառայում էին հեռավոր սահմաններում, ովքեր տեսել էին պատերազմն ու մահը, ովքեր հավիտյան մնացել էին այս հողում: Ոչ ոք այլևս չի կարդա կիսաջնջված ազգանունները, չի իմանա, թե որ ստանիցաներից էին եկել այս մարդիկ: Բայց նրանց հիշատակը, թվում է, ապրում է, ճախրում է այս վայրի հենց օդում՝ լուռ, դառնահամ, հավերժական:
