Գեներալ-մայոր Ֆյոդոր Ալեքսեի Գուբսկուհուշարձան

Ընդհանուր տեղեկություններ

Տեսակը․ ռազմական հուշարձան
Կոորդինատներ․  40.7880 N, 43.8264 E
Տեղակայման վայր․ Հայաստանի Հանրապետություն, ք․Գյումրի, 102-րդ ռուսական ռազմաբազայի «Մեծ բերդ» ռազմական ավան, Սուրբ նահատակ Ալեքսանդրա թագուհու տաճարի մերձակայք

Կենսագրական տվյալներ
— Ֆյոդոր Ալեքսեի (Ալեքսանդրի) Գուբսկի (1823–1878)
— Ռուսական կայսերական բանակի գեներալ-մայոր
— 1877–1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի հերոս

Ռազմական կրթություն
— 1-ին կադետական կորպուս
— 1842 թվականից՝ 19-րդ հեծյալ-հրետանային գուրմարտակի ենթասպա

Ռազմական ծառայություն և պաշտոններ
—Լեյբ Գվարդիայի Հեծյալ-հրետանու սպա (1861 թ.-ից)
— Կուբանի կազակական զորքի հեծյալ-հրետանային գուրմարտակների հրամանատար
— գեներալ-մայոր (1871 թ.-ից)
— Կովկասյան ռազմական շրջանի հրետանու պետի օգնական (1873 թ.-ից)
— Կովկասյան բանակի կորպուսի հրետանու պետ (1877 թ.)

Մասնակցությունը մարտական գործողություններին
— Արդահանի գրավում (1877)
— Զևինի ճակատամարտ (1877 թվականի հունիսի 13-ին)
— ճակատամարտ Ալաջայի բարձունքներում (1877 թվականի հոկտեմբերի 3-ին)

Պարգևներ
— Սուրբ Ստանիսլավի II և I աստիճանի շքանշաններ
— Սուրբ Աննայի II աստիճանի շքանշան
— Սուրբ Վլադիմիրի III աստիճանի շքանշան
— Սուրբ Գեորգիի IV և III աստիճանի շքանշաններ

Մահացել է․ 1878 թվականի փետրվարի 14-ին (Հասան-Կալե, Էրզրումի շրջան)
Մահվան պատճառը․ տիֆ
Հուշարձանի ժամանակակից նշանակություն․ ռուս զորավարի հիշատակին և 1877–1878 թթ․ ռուս-թուրքական պատերազմի կովկասյան թատերաբեմի իրադարձություններին նվիրված հուշակոթող։ 

*

Գյումրիում, Մեծ բերդի կողքին տեղակայված ռազմական ավանում, Սուրբ նահատակ Ալեքսանդրա թագուհու տաճարի մոտ կա մի հուշարձան։ Գեներալ-մայոր Ֆյոդոր Գուբսկու հայացքն ուղղված է դեպի թուրքական սահման՝ այնտեղ, որտեղ պայքարել է քսան տարի և որտեղից 1878-ի փետրվարին բերել են նրա աճյունը։ Տեղի բնակիչները ցույց կտան՝ ահա այնտեղ, տաճարի ետևում։ Եվ կավելացնեն՝ հերոս գեներալ էր, կյանքի օրոք Գեորգիի երկու շքանշանի է արժանացել։ Իսկ դա հազվադեպ է լինում։

Իսկ ի՞նչն է ամենասարսափելին պատերազմի ժամանակ։ Ո՛չ փամփուշտն, ո՛չ էլ սվինը։ Ամենասարսափելին տիֆն է։ Վրա է հասնում առանց կրակոցի և ցանկացած գնդակից արագ շարքից հանում զինվորին։ Դրա դեմ անզոր են և՛ թնդանոթները, և՛  հրամանատարական ուսադիրները։ Ֆյոդոր Գուբսկին տասնյակ մարտեր է անցել, բազմիցս նայել մահվան աչքերին, սակայն ընկել  հիվանդությունից՝ 1878-ի փետրվարին, Հասան-Կալե թուրքական ամրոցում, երբ հաղթանակին ընդամենը հինգ օր էր մնում։ Հինգ օրից նա կտեսներ այն խաղաղությունը, որն անձամբ էր մոտեցնում իր թնդանոթներով։

Նա ծնվել է 1823 թվականին, երբ պատմական հորիզոնում դեռ չէր երևում իր պատերազմը։ Կրթություն է ստացել կադետական կորպուսում, որտեղ առանց տարիքային խտրականության տղաների մեջ սպա են դաստիարակում։ 1842 թվականին զորացրվել է որպես № 19 հեծյալ-հրետանային գուրմարտակի ենթասպա։ Իսկ  հրետանին հետևակ չէ, և այստեղ քաջությունից պակաս կարևոր չէ խելքը։ Պետք է հաշվարկել հետագիծը՝ հաշվի առնելով քամու ուղղությունը, բեռնման արագությունը, և այդ ամենը կրակի տակ, երբ կողքիդ արկեր են պայթում և ցավից գոռում մարդիկ։ Գուբսկին կարողանում էր դա անել։

Տասնինը տարի նա քարշ է տվել այդ բեռը՝ մարտկոցներ, զորահավաքներ, լեռնցիների հետ բախումներ։ Եվ ո՞վ էր պատկերացնում, որ այդ լռակյաց կապիտանը լեգենդ է դառնալու։ 1861-ին նրան նկատեցին․ տեղափոխեցին գվարդիա, լեյբ-գվարդիայում՝ հեծյալ-հրետանի։ Դա նշան էր՝ վստահում են։ Երեք տարուց՝ գնդապետ, մարտկոցի, իսկ այնուհետև՝ Կուբանի կազակական զորքի ամբողջ բրիգադի հրամանատար։ Իսկ կազակները օտարներին չեն ընդունում, նրանց հարգանքը պետք է վաստակել։ Գուբսկուն ընդունեցին։ 1871-ին՝ գեներալ-մայոր, գվարդիական բրիգադ, իսկ այնուհետև դարձավ ամբողջ կովկասյան ռազմական շրջանի հրետանու պետի օգնական։

Իսկ 1877 թվականի նոյեմբերին, ռուս-թուրքական պատերազմի ամենաթեժ փուլում, նա Կովկասում գործող կորպուսի հրետանու պետ է նշանակվում։ Եվ այստեղ ահա սկսվում է նրա աստղային ժամը։  

Ով չի եղել Արդահանի մատույցներում, չի հասկանա, թե ինչ է նշանակում «մարտկոցներ ղեկավարել»։ 1877 թվականի մայիսի 5-ին Գուբսկին կանգնած էր մեր դիրքերի ձախ թևում։ Թուրքերը ամուր դիրքավորված էին՝ անդադար թնդանոթային հարվածներ հասցնելով։ Իսկ նա հանգիստ, ասես զորավարժությունների ժամանակ, կարգադրում էր ուղղությունները և ուղղում նշանառությունները։ Երբ հետևակը շարժվեց դեպի բարձունք, Գուբսկին առաջ մղեց 39-րդ հրետանային բրիգադի 1-ին մարտկոցը, որի դիպուկ հարվածները մեկը մյուսի ետևից լռեցրեցին թուրքական թնդանոթները։ Հետևակն ամրոց մտավ գրեթե առանց կորուստների։

Այս ճակատամարտի համար նա արժանացավ Սուրբ Գեորգիի իր առաջին շքանշանին՝ 4-րդ աստիճան։ Շնորհագրի մեջ գրված էր․ «Ղեկավարելով մարտկոցները՝ նա համապատասխան ուղղություններ էր տալիս նրանց՝ նպաստելով հարձակման հաջողությանը․ երբ զորքը շարժվեց դեպի բարձունք, հրամայեց առաջ մղել մարտկոցը, որը դիպուկ հարվածով լռեցրեց թշնամուն»։

Սակայն իսկական փառքը նրան Ալաջայի բարձունքներում էր սպասում։

1877 թվականի հոկտեմբերի 3-ին  Մուխտար փաշայի զորքը կանգնած էր այդ բարձունքներում՝ անխոցելի համարելով իրեն։ Գուբսկին ղեկավարում էր թուրքերի առանցքային դիրքի՝ Ավլիար լեռան ռմբակոծությունը։ Նրա ձեռքի տակ հրետանին ժամացույցի պես էր աշխատում․ համազարկ, ճշգրտում, ևս մեկ համազարկ։ Երբ մերոնք գրոհի անցան և գրավեցին բարձունքը, Գուբսկին արդեն այնտեղ էր՝ ոչ թե հեռադիտակը ձեռքին թիկունքում կանգնած, այլ ծխի և աղաղակների կենտրոնում։ Տեսավ թուրքական զորքերի թողած զենքերը, մոտեցավ թնդանոթին, մի կողմ թողեց գեներալ մայորի, կորպուսի ամբողջ հրետանու պետի իր կոչումը, զենքը շրջեց նահանջողների կողմ, լիցքավորեց և կրակեց։

Սպաներից մեկը հետո հիշեց․ «Ձերդ Գերազանցություն, ի՞նչպես կարելի էր…»։ Իսկ նա ձեռքը թոթվեց, թե՝ կոչումների ժամանակը չէ, երբ թշնամին փախչում է։ 

Այդ մարտի համար ստացավ Գեորգիի արդեն երկրորդ՝ 3-րդ աստիճանի շքանշանը։ Բացառիկ դեպք․ թնդանոթի մոտ կանգնած և թշնամուն ռմբակոծող հրետանու հրամանատար։ Հրամանի մեջ գրված էր․  «Ի նշանավորումն հոկտեմբերի 3-ին թուրքերի դեմ ճակատամարտում ցուցաբերված ակնառու քաջության և խիզախության, երբ Մուխտար փաշայի բանակը պարտություն կրեց Ալաջայի բարձունքներում, որտեղ փայլուն գործեց նրա անմիջական հրամանատարության ներքո գտնվող հրետանին»։

Պատերազմը ավարտին էր մոտենում։ Թուրքերը նահանջում էին դեպի Էրզրում։ Մերոնք ամրոցը ամրոցի ետևից էին գրավում։ Գուբսկին Հասան-Կալեում էր, որը Էրզրումից մոտ երեսունհինգ մղոն դեպի արևելք գտնվող թուրքական հին ամրոց էր։ 1878-ի փետրվարն էր, սառնամանիք, խոնավություն, շինելը չէր փրկում զինվորներին, տիֆը նրանց գնդակից արագ էր շարքից հանում։ Փետրվարի 14-ին այն վրա հասավ նաև Գուբսկուն։ Հինգ օրից, փետրվարի 19-ին Սան Ստեֆանոյում կնքվեց խաղաղության պայմանագիրը։ Գրեթե մեկ տարի տևած պատերազմն ավարտվեց։ Թուրքիան ճանաչեց Ռումինիայի, Սերբիայի, Չեռնոգորիայի անկախությունը և Ռուսաստանին տվեց Հայաստանի մի մասը՝ Կարսի և Արդահանի հետ միասին։ Սակայն գեներալ-մայոր Ֆյոդոր Ալեքսեի Գուբսկին այդ մասին չիմացավ։  

Նրան հենց այնտեղ՝ թուրքական Հայաստանում հուղարկավորեցին։ Իսկ երբ մերոնք հեռանում էին, իրենց հետ Ալեքսանդրապոլ, այժմյան Գյումրի տեղափոխեցին նրա աճյունը։ Հուշարձան կանգնեցրին տաճարի կողքին, որ կանգուն է մինչև օրս։ Բրոնզե գեներալի կրծքին Գեորգիի երկու խաչ է փակցված և այլ պարգևներ, որոնց նա արժանացել է կյանքի ընթացքում՝ Սուրբ Ստանիսլավի II աստիճանի, Սուրբ Աննայի II աստիճանի, Սուրբ Վլադիմիրի III աստիճանի, Սուրբ Ստանիսլավի I աստիճանի շքանշաններ։ Սակայն կարևորը ո՛չ ոսկին է, ո՛չ էլ բրոնզը։ Դեռ երկար նրա ղեկավարած մարտկոցներում բերնեբերան էին փոխանցում, թե ինչպես է գեներալն անձամբ կանգնել թնդանոթի մոտ և Ալաջայի բարձունքներից քշել թուրքին, ու խաղաղությունից ընդամենը հինգ օր առաջ մահացել․․․

Գյումրիում, Մեծ բերդի կողքին տեղակայված ռազմական ավանում, քամին իր հետ բերում է թուրքական կողմի փոշին։ Իսկ արձանի հայացքն ուղղված է այնտեղ, որտեղ  1878-ի փետրվարն է, տիֆով հիվանդների բարաքներն ու հաղթանակի չիրականացած հրճվանքը։ Իսկ շուրջբոլորը լեռներ են` նրա վերջին օրերի լուռ վկաները։