Ընդհանուր տեղեկություններ
Տեսակ․ ռազմահուշահամալիրային գերեզմանատուն
Կոորդինատներ․ 40.7812 N, 43.8357 E
Տեղակայման վայրը․ Հայաստանի Հանրապետություն, ք․ Գյումրի, «Սլոբոդկա» թաղամաս
Հուշահամալիրի հիմնադրում․ 1856 թ.
Պատմական ենթատեքստ․ ռուս-թուրքական և Ղրիմի պատերազմներում (այդ թվում՝ Կարսի համար ճակատամարտերում) ընկած Ռուսական կայսրության սպաների և զինվորների գերեզմանոց
Հուշահամալիրի հիմնական օբյեկտներ․
— ռազմահուշահամալիրային գերեզմանոց
— Սուրբ Միքայել հրեշտակապետի եկեղեցի-ժամատուն (օծվել է 1886 թ.; ժողովրդական անվանումը՝ «Պլպլան ժամ»՝ «Փայլփլող եկեղեցի»)
Պատմական փուլեր․
— XIX դարի երկրորդ կեսին գերեզմանոցի ստեղծում
— 1960–1970-ական թթ. հուշակոթողի ավերում
— XXI դարում համալիրի վերականգնում
Հայտնի խորհրդանշական հուղարկավորություններ․
— գեներալներ Պյոտր Կովալևսկի և Ալեքսանդր Գագարին (Ղրիմի պատերազմ)=
— գեներալներ Միխայիլ Գրաբբե և Իլյա Չելոկաև (1877–1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմ)
Ժամանակակից կարգավիճակ․ դաշնային նշանակության պատմամշակութային ռազմական վերականգնված հուշահամալիր
*
Գյումրիում, Սլոբոդկա թաղամասում, գլխավոր հրապարակից մեկ կիլոմետր հեռավորության վրա, մի բլուր կա։ Բարձունքը զառիվեր չէ, սակայն այդտեղից պարզ եղանակին տեսանելի է անգամ թուրքական սահմանը, որն ընդամենը ութ կիլոմետր հեռավորության վրա է։ Այստեղ հանգիստ է։ Քամին խաղում է խոտերում, և եթե չիմանաս, թե ինչ վայր է սա, կարելի է կարծել, թե սովորական զբոսայգի է։ Իսկ դա Պատվո Բլուրն է։
Ամեն ինչ սկսվել էր 1856 թվականին, երբ Ղրիմի պատերազմից հետո այստեղ հուղարկավորեցին Կարսի մատույցներում ընկած սպաներին։ Այդ պատերազմը հիշվեց Սևաստոպոլով, սակայն ճակատամարտերը այստեղ՝ Կովկասում էլ էին թեժ։ Ռուսական զորքերը գրավել էին Կարսը, ու թեև խաղաղության պայմանագրով ստիպված էին այն վերադարձնել, գերևարված անգլիացի խորհրդականները և գրավված տարածքները կարևոր խաղաքարտ էին դիվանագետների ձեռքին։ Ասում էին անգամ, որ Կարսը փոխանակել էին Սևաստոպոլի հետ։ Եթե այդպես է, ուրեմն Սևաստոպոլի պաշտպանները և Կարսի մատույցներում ընկածները մեկ պատմական գերեզմանոցում են հանգչում։
Թուրքիայի և Պարսկաստանի հետ պատերազմները հաճախակի էին։ Զոհվածների մարմինները Ռուսաստան տանելը անհնար էր՝ այստեղ էին հուղարկավորում, հայկական հողում: Գերեզմանոցն ընդլայնվում էր։ 1877–1878 թվականների նոր ռուս-թուրքական պատերազմից հետո այստեղ նոր գերեզմաններ հայտնվեցին, իսկ բլրի վրա կառուցեցին Սուրբ Միքայել հրեշտակապետի եկեղեցի-ժամատունը։ Անհասկանալի պատճառներով այն միայն ինը տարի անց օծեցին, 1886-ին։ Տեղացի հայերը, նայելով արտասովոր մետաղյա գմբեթներին, այն Պլպլան ժամ՝ Փայլփլող եկեղեցի անվանեցին։
Մինչև XX դարի կեսերը բլուրը քաղաքի մի մասն էր։ Բնակիչները խնամում էին գերեզմանները՝ հիշելով, թե ովքեր են այստեղ ննջում։ Սակայն 1960–70-ական թվականներին քաղաքային իշխանությունն այլ կերպ որոշեց։ Գերեզմանը, որտեղ Կարսի 1828, 1855 և 1877 թվականների պաշարումների ժամանակ ընկած մոտ 240 ռուս սպա էր հուղարկավորված՝ ցարական, ոչ թե խորհրդային բանակի, հողին հավասարեցրին։
Սակայն քաղաքը չմոռացավ։ Գյումրու հին թաղամասերը մինչ օրս ռուսական անուններ ունեն՝ Սլոբոդկա, Կազաչի պոստ, Սևերսկի, Պոլիգոն։ Այդ անվանումները ապրում են պաշտոնական փաստաթղթերում և առօրյա կյանքում։ Իսկ 1990-ականներին, երկրաշարժից հետո, ռուսական 102-րդ ռազմաբազայի զինծառայողների համար այստեղ կառուցեցին «8-րդ գորոդոկը»։ Զինվորները ամեն օր անցնում էին բլրի կողքով՝ առանց իմանալու, որ ոտքերի տակ իրենց նախորդներն են հանգչում։
Ռազմաբազայի հրամանատարությունը որոշել էր վերականգնել արդարությունը։ Միջոցներ էին փնտրում, պայմանավորվում քաղաքի հետ, կցում պատմաբաններին, հնագետներին, երիտասարդությանը։ XXI դարում Պատվո Բլուրը վերականգնեցին։ Բացմանը ներկա էին երկու նախագահները՝ Դմիտրի Մեդվեդևը և Սերժ Սարգսյանը։
Հուշակոթողի տակ չորս գեներալի խորհրդանշական գերեզմաններ են, ում անունները պահպանել է պատմությունը՝ Ղրիմի պատերազմում ընկած Պյոտր Կովալևսկի և Ալեքսանդր Գագարին, 1877 թվականի արշավանքում ընկած Միխայիլ Գրաբբե և Իլյա Չելոկաև։ Իսկական գերեզմանները չկան, դրանք ոչնչացվել են վաթսունականներին։ Սակայն անունները փորագրված են հուշաքարի վրա։
Այսօր Պատվո Բլուրը հուշակոթող է և եկեղեցի-ժամատուն, խնամված տարածք և․․․ լռություն։ Այստեղ զբոսաշրջիկներ, պատվիրակություններ են գալիս։ Սակայն երբ քամին Արագածի գագաթից քշում է ամպերը, միայն թռչունների ձայնն է լսվում․․․և այն երկու հարյուր քառասունի շունչը, ովքեր մնացել են օտար հողում՝ սեփականը պաշտպանելու համար։
Այստեղից մինչև Թուրքիայի հետ սահման ընդամենը ութ կիլոմետր է։ Սակայն քաղաքն ու ռազմաբազան արդեն երկար տարիներ նույն ռիթմով են ապրում։ Եվ դա, երևի թե, այստեղ ննջողների լավագույն հուշարձանն է․ ռուսներն ու հայերը առաջվա պես կողք-կողքի են։