Ընդհանուր տեղեկություններ
Տեսակը․ ռազմական հուշակոթող
Կոորդինատներ․ 40.189780 N, 44.308752 E
Տեղակայման վայր․ Հայաստանի Հանրապետություն, գյուղ Օշական (Արագածոտնի մարզ)
Պատմական իրադարձություն․ 1826–1828 թթ․ ռուս-պարսկական պատերազմի Օշականի ճակատամարտ
Ճակատամարտը տեղի է ունեցել․ 1827 թվականի օգոստոսի 29-ին (հին տոմարով՝ օգոստոսի 17-ին)
Ռուսական զորքի հրամանատար․ գեներալ-լեյտենանտ Աֆանասի Իվանի Կրասովսկի
Հակառակորդ․ Պարսկաստանի գահաժառանգ Աբբաս-Միրզայի բանակ
Ուժերի հարաբերակցություն (մոտավոր)․
— ռուսական ջոկատ՝ մոտ 3 հազար մարդ (2800–3000՝ 12 հրանոթով);
— պարսկական բանակ՝ մինչև 30 հազար մարդ
Իրադարձության նշանակություն․
— Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի պաշարման վերացում;
— 1826–1828 թթ․ պատերազմի շրջադարձային դրվագ;
— նախորդել է ռուսական զորքերի կողմից Էրիվանի բերդի ազատագրմանը։
Հուշարձանը նվիրված է Օշականի ճակատամարտում ընկած 1131 ռուս զինվորականի
Հուշարձանը կառուցվել է 1833–1834 թթ.
Կառուցման թույլտվություն․ հաստատվել է Նիկոլայ I կայսեր կողմից
Հիշատակի հավերժացման նախաձեռնողները՝ հայ հոգևորականությունը և հանրությունը՝ Ռուսական կայսրության ռազմական հրամանատարության մասնակցությամբ։
Վերականգնումը՝ 2011 թվականի ապրիլ, որից հետո հուշարձանը կրկին հանդիսավորությամբ բացվել է։
Ժամանակակից ավանդույթը՝ ամենամյա հիշատակի միջոցառումներ և ժամերգություններ օգոստոսի 17-ին՝ հոգևորականության և հանրության մասնակցությամբ։
*
Այն օգոստոսն ամբողջությամբ այրեց հովիտը։ Լեռնալանջերի խոտերը ճերմակել էին փոշուց, իսկ քարերն այնպես էին տաքացել, որ անհնար էր դիպչել, և նույնիսկ գիշերը հողը չէր հասցնում սառչել, վառարանային չոր օդ էր շնչում։ Իսկ Էջմիածնում երեք շաբաթ անընդմեջ մոմ էին վառվում։
Պարսկական երեսուն հազարանոց զորքը կանգնած էր պատերի տակ։ Հեծելազոր, հետևակ, քսաներկու հրանոթ․ Աբբաս-Միրզայի զորքն այնպես էր շրջապատել տաճարը, որ մուկն անգամ չէր սողոսկի։ Յուսուֆ խան, Զոհրաբ խան, Թոփչիբա․ նրանցից յուրաքանչյուրի ետևում տասնյակ պաշարված ամրոցներ են։ Իսկ տաճարում միայն Սևաստոպոլի գնդի հինգ հարյուր զինվոր էր, հարյուր հայ կամավոր և հինգ թնդանոթ։ Հաց չկար, իսկ ջրի պաշարը սպառվում էր։ Սակայն հանձնվելու առաջարկին հրամանատար Լինդենֆելդը շատ կարճ պատասխանեց․ «Ռուսները չեն վաճառվում, և եթե պարսիկներին վանք է պետք, ապա թող մտնեն այնտեղ որպես ազնիվ զինվորներ՝ զենքերը ձեռքներին»։ Եվ պարսիկները պարիսպ բարձրացան։ Եվ ցած գլորվեցին։ Ու կրկին բարձրացան։
Գեներալ Կրասովսկին կանգնած էր քսան մղոն հեռավորության վրա, Էրիվանի մատույցներում։ Երեք հազար սվին։ Տասներկու թնդանոթ։ Եվ Պասկևիչի հրամանը՝ ոչինչ չնախաձեռնել։ Պասկևիչը հիմնական ուժերով դեպի Նախիջևան էր շարժվել՝ մենակ թողնելով Կրասովսկուն պարսկական զորքի առաջ։ Երբ սուրհանդակը բերեց պաշարման լուրը, գեներալը լուռ լսեց, նայեց իր զինվորներին և գլխով արեց։ Նրանք ամեն ինչ անխոս հասկացան։
Էջմիածին տանող ճանապարհն Աշտարակի կիրճով էր անցնում։ Նեղ, զառիթափ լանջերով այծն անգամ դժվարությամբ կարող էր անցնել։ Իսկ Աբբաս-Միրզան այդ տեղանքը լավ գիտեր։ Նա այնպես էր տեղակայել զորքը, որ ելքը փակել էր հետևակը, լանջերը ծածկել էին նետաձիգները, իսկ բարձունքներում թաքցրած էին թնդանոթները։ Երեսուն հազարն ընդդեմ երեք հազարի։ Քսաներկու հրանոթ ընդդեմ տասներկուսի։ Խաբեությամբ բերելով ռուս զինվորներին կիրճ, կարելի էր կրակել նրանց վրա, ասես հրաձգարանում։
Իսկ Կրասովսկին հետախուզության վրա ժամանակ չկորցրեց։ Նա պարզապես առաջ տարավ զորքը և մեկ ժամից մարտը ծավալվեց կիրճով մեկ։
Պատմաբանները հետո կգրեն․ ոչ մի ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ այդպիսի մարտ չի եղել՝ ոչ մինչ այդ, ոչ էլ դրանից հետո։ Ռուսները շարժվում էին արևից տաքացած քարերի վրայով, մագլցում լանջն ի վեր, ընկնում փամփուշտների տակ և կրկին ոտքի ելնում։ Հրացաններն այնպես էին շիկացել, որ այրում էին ձեռքերը։ Կեսօրին այլևս փամփուշտ չմնաց։ Հարվածում էին կոթերով, սվիններով, քարերով, ատամներով կրծում կոկորդները։ «Ուռա» գոչում և ընկնում։ Իսկ ովքեր մնում էին, լրացնում էին շարքերն ու գնում առաջ։
Աբբաս-Միրզան բլուրից հեռադիտակով հետևում էր իրադարձություններին և աչքերին չէր հավատում։ Երեսուն հազարն ընդդեմ երեք հազարի, իսկ նրանք չեն փախչում։ Նրանք մահանում են ուս-ուսի տված, և ամեն ընկածի հետ շարքը միայն սեղմվում է։ Նա մարտի մեջ նետեց պահեստազորը։ Հետո էլի ու էլի։ Սակայն երեսուն հազարանոց զորքը չէր կարողանում հաղթել մի բուռ արնաշաղախ մարդկանց։
Էջմիածնի վանքի զանգակատնից այդ դժոխքին հետևում էր Հովսեփ աբեղան։ Հեռադիտակով երևում էր, թե ինչպես են նոսրանում շարքերը, ինչպես է կարմիրը խառնվում մոխրագույնին, սակայն ռուսները դեռ առաջ ու առաջ են գնում, և պարսիկները սկսում են նահանջել։ Նա ինչ-որ բան էր գոռում, ինքն էլ չէր հասկանում, թե ինչ, աչքերից արցունքներ էին հոսում, բայց նա չէր կարողանում դրանք կտրել հեռադիտակից։
Ներքևում, տաճարում, արքեպիսկոպոս Ներսես Աշտարակեցին ծնկի էր եկել Լոնգինոսի նիզակի առաջ։ Ամբողջ հոտը խոնարհվել էր աղոթքի մեջ՝ տաճարի կամարների ներքո Աստծուն աղերսելով կիրճով անցնողների փրկության համար։
Կրասովսկու կորուստները հազարից ավելի էին․ քսանչորս սպա և հազար հարյուր երեսուն ցածր կոչումով զինվորական է մնացել Աշտարակի կիրճի քարերում։ Բայց նա դուրս եկավ։ Դուրս բերեց մահվան ճիրաններից փրկվածներին վանքի պատերի մոտ, և պարսիկները, տեսնելով շարքով կանգնած այդ այրված ու արնաշաղախ մարդկանց, հանեցին պաշարումն ու հեռացան։ Երեսուն հազարանոց զորքի առաջնորդ Աբբաս-Միրզան նահանջեց երեք հազարի առաջ, որից երկու հազարից էլ քիչ էր մնացել։ Էջմիածինը փրկված էր։
Կես տարուց գեներալ Կրասովսկին և Ներսես արքեպիսկոպոսը դիտում էին վանքից երկու մղոն հեռավորության վրա գտնվող տեղանքը։ Այնտեղ, որտեղ հողն առանձնապես առատ էր շաղախված արյամբ, որոշեցին հուշարձան կանգնեցնել։ Եփրեմ կաթողիկոսը թույլտվության համար դիմեց Պետերբուրգ։ Նիկոլայ առաջինի հրամանով 1833 թվականին սկսվեց շինարարությունը։ Մեկ տարուց վարդագույն տուֆից պատրաստված ութանկյուն կոթողն արդեն կանգնեցված էր։ Հուշատախտակի վրա հավերժացված էին հրամանատարների անունները, ջոկատների անվանումները՝ Սևաստոպոլի, Ղրիմի, Յեգերի 39-րդ, հրետանային վաշտեր։ Բոլոր նրանց, ում հնարավոր եղավ գտնել զեկուցագրերով։ Վրան խաչ կանգնեցրին։
2011 թվականին հուշարձանը վերականգնեցին։ Վերականգնողական աշխատանքներով զբաղվում էր «Պատվի գործ» կազմակերպությունը, օգնում էին Արմավիրի մարզի ռուս սահմանապահները։ Հիմա էլ նրանք հետևում են հուշարձանին։
Ամեն տարի օգոստոսի 29-ին այստեղ մարդիկ են գալիս, մոմ վառում, ծաղիկ խոնարհում, աղոթում՝ ռուսերեն և հայերեն։ Հուշարձանը հենց այն վայրում է կանգնած, որտեղ ինը արյունալի ժամ շարունակ որոշվում էր Էջմիածնի ճակատագիրը, որտեղ երեք հազարը դուրս եկավ ընդդեմ երեսուն հազարի, որտեղ հայկական հողը շաղախած ռուսական արյունը անքակտելի կապ ստեղծեց ժողովուրդների միջև։ Ինչպես գրել է ռուս հանճարեղ բանաստեղծ Նեկրասովը․ «Գործն ամուր է, եթե արյամբ է կերտված․․․»
Հովտի վրա վեր է խոյանում Արարատը։ Ինչպես և 1827-ին՝ սպիտակ գագաթ, ստորոտում՝ կապույտ շողք։ Վեհ լեռը լուռ դիտում է, թե ինչպես են գալիս ու գնում մարդիկ, թե ինչպես են քարի վրա խոնարհվում ծաղիկները, ինչպես են գարնանը լեռնահովտում կրկին բացվում կարմիր կակաչները, այնտեղ, որտեղ յուր ժամանակին օգոստոսյան տապին հողը շաղախվել էր հերոսների արյամբ։