Ընդհանուր տեղեկություններ
Տեսակ․ պատմական բարձունք, հիշարժան վայր
Կոորդինատներ․ 40,169497 N, 44,490566 E
Նվիրված է․ Գեներալ-ֆելդմարշալ Իվան Ֆյոդորի Պասկևիչին (Էրիվանի կոմս)
Պատմական ժամանակաշրջան․ 1826–1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմ
Առնչվող իրադարձություններ․ Էրիվանի բերդի պաշարումն ու գրավումը (1827 թ.)
Ժամանակակից կարգավիճակ․ դիտահարթակ, տեղադրված է Ի․Ֆ․ Պասկևիչի կիսանդրին
Տեղակայման վայրը․ Երևան քաղաքի արևմտյան մուտք, Հայաստանի Հանրապետություն
*
1827-ի հոկտեմբերն Էրիվանը Արարատից փչող սառը քամիներով դիմավորեց։ Հինավուրց սարի կատարն արդեն սպիտակել էր, իսկ ներքևում, ամրոցի պատերի տակ գիշերակացին սառչում էին զինվորները։ Հրազդանի կիրճի վրա վեր խոյացած Բերդն իր մոխրգույն ատամներով կառչել էր երկնքից։ Պարսկական լծի երեք դարը այդ պատերին սև բծեր էր թողել՝ վարոդի և արյան հետքեր։
Գեներալ Պասկևիչը բարձրացել էր ամրոցից արևմուտք գտնվող բլուրը։ Այստեղից, այս բարձրությունից բացվող Էրիվանն ասես ափի մեջ լիներ՝ եկեղեցիներ, մինարեթներ, հարթ տանիքներ, կավաշեն պատեր և գլխավոր միջնաբերդ, որտեղ դարանակալել էր սարդարն իր կայազորի մնացուկներով։ Շինելն ուսերին՝ հրամանատարը լուռ դիտում էր, թե ինչպես են հրետանավորներն ուղղում հրանոթները։ Նրա հետևում, բլրի լանջերին արդեն տեղակայվել էին գլխավոր ուժերը՝ հետևակը, եգերները, հայ կամավորները, ում բերել էր Ներսես Աշտարակեցին։ Երկու հազարանոց աշխարհազոր՝ գյուղացիներ, արհեստավորներ, վաճառականներ եկել էին իրենց քաղաքի համար կենաց ու մահու կռիվ տալու։ Պասկևիչը գիտեր՝ նրանք չեն փախչի։
Արդեն մեկ շաբաթ էր, ինչ Էրիվանը պաշարված էր։ Գիշեր և ցերեկ ռմբակոծությունները չէին դադարում։ Արկերը ավիրում էին հինավուրց պատերը, կարմիր փոշով պատելով շուրջ բոլորը՝ մարդկանց դեմքերը, հանդերձանքը, ձիերի բաշերը․․․ Օրեցոր ամրոցի թնդանոթներից պարսիկների պատասխան հարվածները ավելի ու ավելի էին թուլանում։ Արկերը վերջանում էին, տակառների ջուրը՝ սպառվում, իսկ Աբբաս Միրզայի օգնության հույսերը անէանում էին Արաքսի վրա տարածվող առավոտյան մշուշի պես։
Հոկտեմբերի 1-ի առավոտյան սառնամանիքներ սկսվեցին։ Պասկևիչը հրամայեց գրոհել։ Շինելների մեջ փաթաթված զինվորները լուռ շարք էին կանգնում։ Ոմանք խաչակնքվում, ոմանք հայերեն աղոթք էին շշնջում։ Երկինք սլացավ կանաչ հրթիռը՝ ազդանշան։
Բլրից, որի վրա կանգնած էր Պասկևիչը, երևում էր, թե ինչպես են զորասյունները գնում առճակատման․․․բարձրանում պատերին և բախվում հակառակորդին․․․ «Ուռան» միախառնվել էր «ալլահին», ծուխը պատել էր ամրոցը, և միայն քամին էր մերթընդմերթ պատռում սավանը և այդ ժամ սարսափելի տեսարաններ էին բացվում․ մարդիկ ընկնում էին փոսը, մագլցում դիակների վրայով և կրկին առաջ մղվում․․․ Հայ աշխարհազորը կատաղի էր կռվում՝ ամեն քարի, ամեն տան, պապական գերեզմանների համար։ Կեսօրին ռուսական դրոշը ծածանվեց գլխավոր աշտարակի վրա։ Սարդար Հասան խանն իր կայազորով պատսպարվել էր միջնաբերդում, սակայն Պասկևիչը բանագնաց ուղարկեց նրա մոտ։ Երեկոյան բերդը հանձնվեց։
Չորս ամսից, 1828-ի փետրվարին, Թուրքմենչայում խաղաղության պայմանագիր ստորագրվեց։ Պարսկաստանն ընդմիշտ հրաժարվեց Արևելյան Հայաստանի նկատմամբ հավակնությունից։ Էրիվանի և Նախիջևանի խանությունները մտան Ռուսական կայսրության կազմ։ Պասկևիչը, ով դեռ չգիտեր բարձրագույն շնորհի մասին, պաշտոնական զեկուցագրեր էր ուղարկում Պետերբուրգ։ Նիկոլայ I-ը նրան բերդի գրավման համար Էրիվանի կոմսի տիտղոս շնորհեց։
Իսկ բլուրը, որից հրամանատարը ղեկավարում էր պաշարումը, մարդիկ նրա անունով կոչեցին։ Երկար տարիներ այստեղ ոչինչ չկար, միայն քամին էր զբոսնում լանջերով և հովիվներն էին արածացնում ոչխարներին։ Հետո, խորհրդային տարիներին, կիսանդրի տեղադրեցին՝ քանդակագործ Բենիկ Պետրոսյանի քանդակը։ Հուշարձանը Կիրովականից էին բերել՝ 88-ի երկրաշարժից հետո, և այժմ այն նայում է քաղաքին, Արարատին, այն նույն ամրոցին, որը գրավում էին սվիններով և արյամբ։
Այժմ բլրի վրա լռություն է։ Գարնանն այստեղ կակաչներ են ծաղկում, ամռանը արևից դեղնում է խոտը, իսկ աշնանը, հոկտեմբերին, երբ քամին լանջերով տարուբերում է փոշին, մարդիկ են գալիս։ Կանգնում են, նայում ներքևում տարածված քաղաքին, որն արդեն ամրոց չէ, այլ միլիոնանոց մայրաքաղաք՝ մեծ, աղմկոտ, ամբողջը քարից, կանաչից, լույսերից։ Ու եթե ուշադիր լինես, ձայներում և մեքենաների աղմուկում ասես լսվում է հեռավոր «Ուռան» և հայերեն գոչյունները, որոնց արձագանքը չի լռում անգամ երկու դար անց։