Սուրբ Աստվածածնի Հովանու ռուս ուղղափառ եկեղեցի (Քանաքեռ)

Ընդհանուր տեղեկություններ

Տեսակ․ ուղղափառ տաճար
Կոորդինատներ․ 40.2241308 N, 44.5452861 E
Եկեղեցին օծված է․ Սուրբ Աստվածածնի Հովանի
Տեղակայման վայր․ ք․ Երևան, Քանաքեռ վարչական շրջան, Հայաստանի Հանրապետություն
Պատմական ընծայում․ Էրիվանի բերդի գրավման հիշատակին (1 հոկտեմբերի 1827թ.)
Ճարտարապետ․ Ֆյոդոր Միխայիլի Վերժբիցկի
Կառուցման ժամանակահատված․ XX դարի սկիզբ
Օծումը․ 1916 թ․
Պատմական համայնք․ Կուբանի կազակական զորքի Պոլտավայի 1-ին գնդի կազակներ
Նախորդող տաճար․ 1830 թ. ռուսական եկեղեցի
Տիպային նախագիծ․ Ռուսական կայսրության  ռազմական եկեղեցիներ (մինչև 1917 թ. կառուցվել  է ավելի քան 60 տաճար)
Խորհրդային շրջան․ տաճարը փակ էր, օգտագործվում էր որպես հոսպիտալ և պահեստ
Վերադարձ հավատացյալներին․ 1990-ական թվականներ
Վերականգնում․ 2000 թ. (գմբեթի և զանգակատան վերականգնում)
Սրբություն․ Վլադիմիրյան Սուրբ Աստվածամոր պատկերը (2010 թ.-ից)
Սրբապատկերի նվիրաբերում․ Մոսկվայի պատրիարք Կիրիլ; Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին II

*

1827 թվականի հոկտեմբերն էր։ Արարատյան դաշտավայրում դեռ չէր անցել վարոդի հոտը։ Էրիվանը գրաված ռուսական զորամասերը ճամբարներով կանգնած էին բերդից յոթ մղոն դեպի հյուսիս գտնվող հայկական Քանաքեռ գյուղի մոտակայքում։ Տեղը խելամտորեն էր ընտրված․ կողքին ջուր կար, ձիերի համար լավ արոտավայրեր, Թիֆլիս տանող ճանապարհն էլ հեռու չէր։

Այն ժամանակ, հաղթանակից հետո, սպաներից մեկն ասաց՝ այ եթե այստեղ եկեղեցի լիներ։ Ինչ էլ օր է՝ Սուրբ Աստվածածնի հովանու տոն։ Երկնային թագուհին անձամբ է քաղաքն իր հովանու տակ առել։ Սակայն մինչ տաճարի կառուցումը դեռ շատ կար։ Վրաններ էին կանգնած, հետո զորանոցներ կառուցվեցին, դրանցում էլ՝ ճամփորդական պատկերակալն ու պղնձե ծալովի սրբապատկերը։

Գունդն այստեղ էր եկել դեռ 1828-ին։ Կուբանի կազակական զորքի Պոլտավայի 1-ին գունդը՝  սևծովյան կազակներ, կուբանյան կազակներ, զապորոժցիների ժառանգներ։ Ծառայում էին Կովկասյան ճակատում, մասնակցել էին Կարսի և Արդահանի մարտերին, այժմ էլ այստեղ էին հիմնավորվել՝ Քանաքեռում։ Գունդն գերակայություն ուներ սկսած 1788 թվականից, ետևում թուրքական ամրոցների պաշարումներ, մարտեր Կուբանի համար և Գեորգիևյան դրոշ՝ «1828 թվականի մայիսի 29-ին Բրայիլովի մոտ թուրքական նավատորմի ջախջախման ժամանակ ցուցաբերած սխրանքի համար» մակագրությամբ։

Երկար ժամանակ բավարարվում էին դաշտային եկեղեցով՝ մեկ վրանում էին պատարագ մատուցում, մեկ հարմարեցված փայտաշեն կառույցում։ Քահանան Թիֆլիսից էր գալիս, ամիսը մեկ անգամ, իսկ տոն օրերին կազակներն իրենք էին աղոթքներ կարդում։ Միայն 1906 թվականին, երբ գունդը վերջնականապես հիմնավորվեց Քանաքեռում, զորանոցներից մեկի վերևի հարկում մշտական եկեղեցի կահավորվեց։ Այն օծեցին հունվարի 29-ին՝ Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու անունով։  Առաջին գնդերեցը Տեր Դիմիտրի Վարդիևն էր՝ անհավանական խիզախության տեր մարդ, ով ավելի ուշ՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ թուրքական փամփուշտների տակ մարտի դաշտից վիրավորներ էր հանում։ Նա ռազմական հոգևորականության համար բացառիկ պարգևի էր արժանացել՝ Գեորգիևյան ժապավենով ոսկե լանջախաչի։   

Սակայն կազակները իսկական տաճարի կարիք ունեին։ Քարե, ինչպես Կուբանում՝ զանգակատնով, որպեսզի ղողանջը կիրճով մեկ տարածվի։

1901 թվականին Պետերբուրգում նշանակալից իրադարձություն տեղի ունեցավ։ Ռազմական նախարար Կուրոպատկինը զեկուցեց կայսրին, որ կայսրության ծայրամասերում զորքը մշտական եկեղեցի չունի, իսկ դա պակաս մեղք չէ։ Նիկոլայ II-ը մակագրեց․ «Տա Աստված՝ մոտ ապագայում կարողանանք բավարարել զորքի կրոնական պահանջները, ինչն ես հույժ կարևոր գործ եմ համարում»։ Հանձնաժողով ստեղծվեց, որի համար քաղաքացիական ինժեներ Ֆյոդոր Միխայիլի Վերժբիցկին զինվորական եկեղեցու տիպային նախագիծ մշակեց՝ տարողունակ, ոչ շատ թանկ, աղյուսից, ռուսական ոճով՝ վրանաձև զանգակատնով և նախշազարդերով։ Նախագիծը հաստատվեց 1901 թվականի ապրիլի 13-ին։ Մինչև հեղափոխությունը այդ նախագծով ամբողջ կայսրության տարածքում վաթսունվեց տաճար կառուցվեց՝ Վարշավայից մինչև Կուշկա, Պետերգոֆից մինչև Բաքու։ Նույն նախագծով ավելի ուշ կառուցվեց Գյումրու «Կազաչի պոստ»-ի  Սուրբ Արսենի Սերբացու եկեղեցին։  

Դրանցից մեկի հիմքը դրվեց Քանաքեռում, 1913 թվականին։

Կառուցում էին տեղի վարդագույն տուֆից՝ ջերմ, ծակոտկեն, այն լեգենդար վարդագույն տուֆից, որով կառուցված է Երևանը։ Մայրամուտին քարն այդ այնպես է կարմրում, ասես ներսից է լուսավորվում։ Տաճարին զուգահեռ ևս վեց շենք բարձրացրին՝ տներ սպաների, հոգևորականության համար, զորանոցներ։ Իսկ զորամասն այդ ընթացքում տանում էր ծառայությունը․ 1914-ին գնաց Կովկասյան ճակատ, Վան-Ադրբեջանական ջոկատ, մահվան կռիվ տվեց թուրքերի դեմ։ Տեր  Դմիտրի քահանա Վարդիևը նրանց հետ էր գնացել․ և գնդակների ու արկերի պայթյունների ներքո տանում էր իր ծառայությունը՝ մեղքերի թողություն, հաղորդություն տալիս, դուրս բերում վիրավորներին։  

1916 թվականին, երբ գունդը կռվի դաշտում էր, ավարտեցին տաճարի կառուցումն ու օծեցին։ Եվ անվանակոչեցին Սուրբ Աստվածամոր  Հովանու պատվին ՝ ի հիշատակ 1827 թվականի հոկտեմբերյան այն օրվա, երբ ռուսական սվիները գրավեցին Էրիվանը։

Հեղափոխությունից հետո, 1920-ին, Պոլտավայի 1-ին գունդն արտագաղթեց։  Նրա Գեորգիևյան զինադրոշը՝ այն նույն գրությամբ, այժմ պահպանվում է ամերիկյան Հոուել քաղաքի թանգարանում։ Կազակները սփռվեցին աշխարհով մեկ՝ Սերբիա, Ֆրանսիա, Ամերիկա։  

Իսկ 1923-ին փակվեց տաճարը։ Բոլշևիկները ցած գցեցին գմբեթը, քանդեցին զանգակատունը և վայր բերեցին խաչերը։ Շենքում նախ ակումբ, այնուհետև՝ պահեստ, հոսպիտալ, կրկին պահեստ տեղակայեցին։ Վարդագույն տուֆից պատերը կանգուն էին, ներսում դեռ շատ թույլ, բայց զգացվում էր խունկի բույրը, բայց չկար հիշողությունը, չկար հավատը։  

1991 թվականի սեպտեմբերի 18-ին, երբ Խորհրդային Միությունն արդեն դե-ֆակտո չկար, իսկ անկախ Հայաստանը դեռ նոր էր ձևավորվում, տաճարը վերադարձրին հավատացյալներին։ Երկար ժամանակ անգամ չէին կարողանում  պարզել, թե ի սկզբանե որ սրբին էր այն նվիրված․ կարծում էին թե դա Հովանու եկեղեցին է՝ ի հիշատակ Էրիվանի ամրոցում ավերված տաճարի։ Եվ միայն ավելի ուշ, վեր հանելով արխիվային նյութերը, հասկացան՝ այն ի սկզբանե Հովանու եկեղեցի էր։

1991 թվականի սեպտեմբերի 27-ին, Խաչվերացի տոնին, տաճարում առաջին պատարագը մատուցվեց։  

Երկար էին վերականգնում։ 2000-ին առաջին վերանորոգումն իրականացվեց, սակայն գմբեթն ու զանգակատունը Վերժբիցկու նախագծով չէին տեղադրել․ գծագրերը կորսված էին, գումարն էլ բավական չէր։ 2004 թվականին «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերության այն ժամանակվա ղեկավար Եվգենի Գլանդուչիկի աջակցությամբ, գմբեթն ու զանգակատունը կրկին վերականգնվեցին։ Նույն տարվա նոյեմբերի 6-ին դրանք օծեց Բելգորոդի արքեպիսկոպոս Իոանը։

Իսկ 2012-ին տաճարը որմնանկարազարդվեց։ Պատկերակալը պատրաստվեց մարմարից՝ սարկավագ Նիկոն Գարանյանի և նրա օգնականների ձեռքով։ Սրբապատկերները հեղինակեց հայ սրբանկարիչ Եվգենի Մամիկոնյանը՝ միահյուսելով հայկական և ռուսական դիմագծերը։

Այժմ դա Հայաստանի գլխավոր ուղղափառ տաճարն է։ Վանահայրը՝  ավագ քահանա Արսենի Գրիգորյանցը, եկեղեցում ծառայում է  2004 թվականից։ Տաճարին կից գործում են վանական համայնքը, Սուրբ Աստվածամոր Վերափոխման տնային եկեղեցին և ծխական տունը։ Կիրակի օրերին եկեղեցին մարդաշատ է՝ ռուսներ, հայեր, ուկրաինացիներ, հույներ․ ով ապրում է Երևանում, կամ եկել է կարճ ժամանակով։  

Խորանում պահվում են Աստվածամոր երկու առանձնահատուկ հարգված սրբապատկերները՝ Կազանյան և Վլադիմիրյան։ Վլադիմիրյան սրբապատկերը, որի հեղինակները հայ սրբանկարիչներն են, 2010 թվականին, երբ պատրիարք Կիրիլը Հայաստան էր ժամանել, տաճարին է նվիրել կաթողիկոս Գարեգին II-ը։ Այն կանգնած է պատվավոր տեղում, կողքին էլ միշտ մոմ է վառվում։

2010 թվականի մարտի 17-ին երկու պատրիարքը միասին էին աղոթում տաճարում։ Հայը և ռուսը։ Էջմիածինը և Մոսկվան։ Այն նույն Քանաքեռում, որտեղ գրեթե հարյուր տարի առաջ կազակները տեղադրել էին իրենց զորամասային տաճարը։  

Կիրակի օրերին, երբ ղողանջում են զանգերը, շրջակա տների ծերերը խաչակնքվում են՝ հիշելով յուրայիններին՝ նրանց, ովքեր կառուցում էին, ծառայում, ննջում օտար հողում։ Իսկ ավելի երիտասարդները պարզապես լսում են քաղաքի վրա տարածվող ղողանջը։

Սուրբ Աստվածածնի Հովանու եկեղեցի։  Կուբանի կազակական զորքի Պոլտավայի 1-ին գնդի նախկին զորամասային, իսկ այժմ՝ Հայաստանի գլխավոր ռուսական տաճար։ Վարդագույն տուֆից, ոսկե գմբեթով, մարմարե պատկերակալով, հայկական դիմագծերով ռուսական սրբապատկերներով։  

Այդպես էլ կանգնած է։ Ավելի քան հարյուր տարի։