Կարմիր կամուրջ

Ընդհանուր տեղեկություններ

Օբյեկտի տեսակ՝ պատմական կամուրջ, ճարտարապետական հուշարձան (վերականգնված)։
Կոորդինատներ․ 40.17201 N, 44.50016 E
Գտնվելու վայրը՝ ք. Երևան, Հայաստանի Հանրապետություն, Հրազդան գետի վրա (պատմական անվանումը՝ Զանգու)։
Կառուցման ժամանակաշրջան՝ առաջին հիշատակությունը՝ VII դար, կառուցումը՝ XII դար։

Հիմնական վերակառուցումներ՝
— 1680 թ․՝ վերականգնում 1679 թ․ երկրաշարժից հետո։
— մոտ 1850–1851 թթ․՝ վերանորոգում և վերակառուցում ռուսական ինժեներների կողմից՝ արտաքին տեսքի պահպանմամբ։

Պատմական նշանակություն՝
— Երևանի ամենահին անցումներից մեկը,
— միացնում էր Երևանի բերդը Արարատյան դաշտին,
— կարավանային ճանապարհի հատված (Մետաքսի ճանապարհ),
— մինչև 1940-ականների կեսերը՝ Հրազդանի վրայով անցնող հիմնական կամուրջը։

Ճարտարապետական առանձնահատկություններ՝
— կառուցված է կարմիր հրաբխային տուֆից,
— երկարությունը՝ մոտ 80 մ, բարձրությունը՝ մոտ 11 մ,
— ունի չորս բացվածք (երկու կենտրոնական և երկու ափամերձ ջրահեռացման),
— սրածայր կամարներ՝ տաշած տուֆից,
— վերին հատվածները մասամբ աղյուսաշեն են։

Այլ անվանումներ՝
— Հին Հրազդանյան կամուրջ,
— Խոջա Փիլավի կամուրջ (վերակառուցման բարերարի անունով)։

Ժամանակակից վիճակ՝ գործում է 2024–2025 թթ․ իրականացված վերականգնման աշխատանքներից հետո։

*

Հրազդանի խոր կիրճում, այնտեղ, որտեղ լանջերը ծածկված են վայրի թփերով, իսկ օդը բուրում է դառնաղինով ու խոնավ քարով, կանգնած է Կարմիր կամուրջը։ Վերևից՝ Հաղթանակի կամրջից, այն խաղալիքի նման է երևում՝ գետի վրա ձգված, ինչպես մի թել, որը ինչ-որ մեկը մոռացել է հավաքել։ Դեպի այն իջնելը հեշտ է․ աստիճաններ՝ Կոնյակի գործարանից ներքև, հին քարաշարքի կողքով, թփերի միջով, և հանկարծ՝ նա։

Կարմիր տուֆը, որով այն կառուցված է, մայրամուտին բռնկվում է ջերմ լույսով։ Այստեղից էլ՝ անունը՝ Կարմիր։

Ասում են՝ արդեն VII դարում այստեղ անցում կար։ Այդ ժամանակ այստեղով անցնում էին քարավաններ Պարսկաստանից դեպի Թիֆլիս՝ բերում էին մետաքս, համեմունքներ, ստրուկներ։ Հետագայում, XII դարում, կառուցեցին ավելի ամուր կամուրջ՝ որպեսզի թե՛ սայլերը անցնեն, թե՛ մարդիկ չվախենան։ Այն միացնում էր Երևանի բերդը Արարատյան դաշտին, և առանց դրա քաղաքը կարծես շնչահեղձ կլիներ՝ փակված կիրճում։

1679 թվականին երկիրը դողաց։ Գառնիի երկրաշարժը հին կամուրջը քշեց, ինչպես փոշի՝ թևքից։ Մնացին միայն հիմքերը՝ քարե հենարանները, որոնք դուրս էին ցցված ջրից։ Քաղաքը մնաց առանց անցման։

Բայց գտնվեց մի մարդ, ով ասաց․ «Կամուրջ կլինի»։ Դա Խոջա Փիլավն էր՝ Կանաքեռից մի հարուստ վաճառական։ Նրա իսկական անունը Հակոբ էր, բայց նրան կոչում էին Փիլավ՝ գուցե փլավի հանդեպ սիրո համար, գուցե այն հարստության, որ թույլ էր տալիս ամեն օր այդ ուտեստը ուտել։ Նա միջոցներ տրամադրեց շինարարության համար։ Եվ արդեն 1680 թվականին նոր կամուրջը կանգնած էր Հրազդանի վրա։

Այն կառուցեցին կարմիր և սև տուֆից՝ այստեղի քարհանքերից։ Երկու բացվածք՝ մեջտեղում, երկուսը՝ ավելի փոքր՝ ափերին։ Հենարաններում բացվածքներ արեցին ոռոգման ջրի համար, որպեսզի առուները չչորանան։ Սրածայր կամարները շարեցին տաշած քարից, վերևը՝ աղյուսով՝ հաստ շաղախի վրա։ Ստացվեց գեղեցիկ՝ կամարների խիստ ռիթմ և տաք, կենդանի քարաշարք։

Կամրջի երկարությունը՝ մոտ 80 մետր, բարձրությունը ջրից՝ մոտ 11։ Այդ ժամանակների համար՝ մեծ ինժեներական գործ։

Աջ կողմում պատի մեջ տեղադրեցին մարմարե սալ՝ պարսկերեն գրությամբ։ Այնտեղ հիշատակվում էին շահ Աբբասը, Երևանի խանության կառավարիչ Ամիր-գյունա խանը և վարպետ Խան-Քարիմը, ով կառուցել էր կամուրջը և «աշխատանքը ավարտելով՝ ներկայացել Աստծուն»։ Վերջին նախադասության առաջին տառերը միասին տալիս էին թվական՝ 1035 հիջրիով, այսինքն՝ 1680 թվական։

Երկու դար կամուրջը կանգնած մնաց անսասան։ Դրանով անցնում էին քարավաններ, շուկա էին տանում ապրանքներ, քշում էին անասուններ։ 1850 թվականին ռուսական ինժեներները, որոնք արդեն իշխում էին այս կողմերում, վերանորոգեցին այն։ Արտաքին տեսքը պահպանեցին, բայց ամրացրին քարաշարքը, ափերին ավելացրին բազալտե հենարաններ։

1940-ականների կեսերին կառուցվեց Հաղթանակի կամուրջը՝ բարձր, լայն, որի վրայով սկսեցին անցնել մեքենաներ ու տրամվայներ։ Կարմիր կամուրջը դուրս մնաց գործածությունից։ Այն մոռացվեց։ Ջուրը քայքայում էր հենարանները, թփերը աճում էին քարաշարքի միջով, քարերը թափվում էին։

Ամռանը, երբ Հրազդանը ցամաքում է, կամրջի տակ երևում է այն, ինչ վերևից չեն նկատում։ Պարսկական մզկիթի մնացորդներ՝ հիմք, մի քանի շարք քարաշարք։ Ժամանակին այստեղ ամբողջ թաղամաս էր, մզկիթը կանգնած էր ափին, և մարդիկ կամրջով անցնում էին աղոթքի։ Այժմ՝ միայն քարեր։

Ասում են՝ այստեղ, գետնի տակ, անցնում է նաև գաղտնի թունել, որը Կոնյակի գործարանից տանում է կիրճի մյուս կողմը։ Ով է այն փորել և երբ՝ ոչ ոք չգիտի։ Գուցե պարսիկները, գուցե մաքսանենգները, գուցե հենց Խոջա Փիլավը՝ հարկ եղած դեպքում թշնամիներից փախչելու համար։

1986 թվականին փորձեցին կամուրջը վերականգնել։ Երկար ուսումնասիրեցին, գծագրեցին, ծրագրեր կազմեցին։ Հետո փլուզվեց Խորհրդային Միությունը, և շատ կամուրջների ճակատագրի պես սա էլ մնաց կիսատ։ Կարմիր կամուրջը մնաց կիսավեր՝ հարավային կամարն ու հյուսիսային բացվածքը, իսկ մնացածը՝ փլատակների մեջ։

Եվ միայն 2022 թվականին հայտնվեց նոր բարերար։ Յուրի Աֆրիկյանը՝ գործարար, միջոցներ հատկացրեց վերականգնման համար։ Աշխատանքները սկսվեցին 2024-ին, ավարտվեցին 2025-ին։ 2025 թվականի նոյեմբերին կամուրջը կրկին բացվեց՝ արդեն որպես հետիոտնային, լուսավորությամբ, շրջապատող արահետներով։ Բացմանը ներկա էր նաև վարչապետը, հնչեցին ելույթներ, կտրվեց ժապավենը։

Եվ սա դեռ սկիզբն է։ Հնագետները ընդամենը մեկ շաբաթվա պեղումներից հետո այնքան գտածոներ հայտնաբերեցին, որ որոշվեց կամրջի տակ թանգարան բացել։ Այնտեղ կցուցադրվեն միջնադարյան խեցեղեն, մետաղադրամներ և այն ամենը, ինչ մարդիկ կորցրել են՝ հազար տարվա ընթացքում մի ափից մյուսը անցնելիս։

Կարմիր կամուրջը կրկին կենդանացել է։ Դրա վրայով քայլում են նորապսակները՝ լուսանկարվելու կամարների ֆոնին։ Իջնում են զբոսաշրջիկները՝ տեսնելու, թե ինչպես է գետը կտրում կիրճը։ Նստում են տարեցները՝ նստարաններին, հիշելով, թե ինչպես մանկության տարիներին այստեղից վազում էին լողալու, երբ ջուրը մաքուր էր։

Իսկ կամրջի տակ, ստվերում, ինչպես միշտ հոսում է Հրազդանը։ Եթե ուշադիր լսես, կարելի է տարբերել, թե ինչպես է ջուրը շոյում հին քարերը՝ այն քարերը, որոնք հիշում են և՛ պարսիկ վաճառականներին, և՛ ռուս ինժեներին, և՛ Խոջա Փիլավին, և՛ վարպետ Խան-Քարիմին, ով այդպես էլ չտեսավ իր ստեղծագործությունն ավարտված։